Michał Zdrojewski, Radca Prawny w Departamencie Postępowań Sankcyjnych UKNF

Postulat możliwości zawarcia jakiejkolwiek „ugody” z Komisją Nadzoru Finansowego w sprawach dotyczących nałożenia kary pieniężnej, pojawiał się na rynku finansowym od dłuższego czasu. Takie rozwiązanie miało świadczyć o otwarciu się Komisji, jako przyjaznego organu, na uczestników rynku, umożliwiając z jednej strony „dogadanie się” się z Komisją na temat zasadności nakładania sankcji, ewentualnie jej wysokości, a z drugiej - spełnienie przez Komisję celów nadzorczych. Przede wszystkim, taka „ugoda” znacząco przyspieszyłaby prowadzenie spraw. Najczęstszą instytucją przywoływaną w tym kontekście był czynny żal, znany ze spraw karnopodatkowych.  

W ostatnich zmianach m.in. ustawy o nadzorze nad rynkiem finansowym ustawodawca wyszedł naprzeciw tym oczekiwaniom i wprowadził do niej nowy Rozdział 2b „Układ w sprawie warunków nadzwyczajnego złagodzenia sankcji”. Czy nowe przepisy będą spełniać oczekiwania zarówno Komisji, jak i uczestników rynku?

Czym jest układ

Z wypowiedzi przedstawicieli rynku finansowego na temat układu często rysuje się obraz, w którym układ postrzega  się jako rodzaj negocjacji z Komisją, gdzie możliwe będzie dowolne ustalenie kwestii związanych z poniesieniem kary. Tymczasem układ jest rozwiązaniem nawiązującym do koncepcji znanej w Unii Europejskiej, tj. „settlementu” (porozumienia), w którym m.in. w zamian za rezygnację z podważania nałożonej sankcji, strona postępowania otrzyma odpowiednie obniżenie kary. Aby jednak układ zaistniał, spełnione muszą zostać określone przesłanki, które negocjacjom nie podlegają.

Rozpoczęcie układu, a jego zawarcie 

Podstawą układu jest jego dobrowolność – z inicjatywą zawarcia układu może wyjść zarówno strona postępowania, jak i Komisja. Jednak to do organu nadzoru należy ostatnie słowo, czy wejście w układ jest zasadne. Przede wszystkim układ musi służyć przyspieszeniu postępowania, przy czym kwestia ta jest zawsze oceniania indywidualnie. Po drugie, Komisja, dostrzegając nadzwyczajny charakter złagodzenia sankcji, ma zawsze na uwadze to, czy układ zrealizuje cele nadzorcze w danej sprawie, co będzie uzależnione m.in. od indywidualnej oceny sytuacji strony. 

Podmiot zainteresowany układem musi zdawać sobie sprawę z tego, że do zawarcia układu ostatecznie nie dojdzie, jeśli nie usunął całkowicie naruszeń, w związku z którymi ma otrzymać karę oraz jeśli nie przekaże istotnych informacji dotyczących sprawy. O ile układ nie pozbawia prawa do obrony, o tyle Komisja nie będzie przekonywać do spełnienia warunków układu, mając na uwadze jego cel, czyli przyspieszenie sprawy. Jednocześnie, jeśli sprawca naruszenia zdecyduje się ujawnić swoje uchybienie zanim dowie się o tym Komisja, może liczyć on na większe obniżenie kary.

Co, jeśli Komisja zgodzi się na rozpoczęcie układu 

Od momentu rozpoczęcia układu, strona postępowania ma ograniczony czas na spełnienie warunków na jego zawarcie – 3 miesiące, które mogą być przedłużone przez Komisję o kolejne 3 miesiące. W tym czasie bieg wszelkich terminów (przedawnienia, czy też biegu czasu postępowania) ulegają zawieszeniu, ale wszystkie czynności w sprawie mogą być podejmowane. Co ważne, nie tylko strona postępowania może w każdej chwili zrezygnować z układu przed jego zawarciem – ale również Komisja, jeśli np. uzna, że służy on przeciągnięciu sprawy, albo np. jeśli układ jednak nie spełni oczekiwanych celów nadzorczych. 

Po rozpoczęciu układu strona postępowania może także dobrowolnie zobowiązać się do tego, że doprowadzi w przyszłości do usunięcia szkód wynikających z naruszenia, co wpływa na wysokość zaproponowanej „obniżki”. Taka deklaracja będzie musiała być poparta konkretami – wskazaniem, w jaki sposób oraz kiedy dojdzie do wykonania zobowiązania oraz zabezpieczeniem funduszy na ten cel. Niewykonanie takiego zobowiązania wiąże się z bardzo poważnymi skutkami – Komisja wznowi wówczas postępowanie i nałoży karę w wysokości, jaka byłaby nałożona bez zawarcia układu. Może także zdecydować o nałożeniu odrębnej kary pieniężnej. Dlatego każde złożenie zobowiązania przez zainteresowaną stronę musi być dobrze przemyślane.

Korzyści z układu

Przepisy prawa określają to, co strona postępowania może zyskać, zgadzając się na układ. Dopuszczalne jest obniżenie wysokości kary pieniężnej, o co najmniej 20% (bądź 30%, jeśli sprawca samodzielnie ujawni Komisji naruszenie) do maksymalnej wysokości 90%, a nawet, w wyjątkowych okolicznościach i po usunięciu wszystkich skutków naruszenia – do całkowitego odstąpienia od nałożenia kary. Nie ma tu możliwości negocjowania dalszych ustępstw ze strony Komisji, np. w zakresie komunikatu o nałożeniu kary, jaki pojawi się po zawarciu układu. 

Propozycja układu jest przedstawiana stronie postępowania poprzez postanowienie, w którym Komisja wskazujem.in. kwotę obniżki kary oraz wysokość kary bez obniżki. Do przyjęcia układu dochodzi poprzez złożenie oświadczenia przez stronę postępowania. Co istotne, jakiekolwiek zmiany, zastrzeżenia bądź warunki dodane przez podpisującego oświadczenie będą skutkować jego nieważnością, a do zawarcia układu nie dojdzie. Przedstawiona przez Komisję propozycja układu jest ostateczna – w razie jego nieprzyjęcia Komisja nie będzie przedstawiać nowych propozycji i zakończy postępowanie układowe. Następnie wyda decyzję nakładającą sankcję, ale bez wcześniej zaproponowanej „obniżki”. Oświadczenia złożone w toku układu przez stronę postępowania nie będą wykorzystane w sprawie. 

Skutkiem przyjęcia układu przez stronę postępowania będzie wydanie decyzji zawierającej obniżoną karę wraz z wyjaśnieniem m.in. okoliczności, które wpłynęły na jej nadzwyczajne złagodzenie. Decyzja może także zawierać dobrowolne zobowiązania podjęte w ramach układu. Od takiej decyzji nie przysługuje odwołanie bądź złożenie skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Osoba zainteresowana układem powinna być tego świadoma, składając oświadczenie o przyjęciu układu.

Przyszłość układu

Podsumowując, układ może stać się narzędziem budującym większe zaufanie wobec działań nadzorczych Komisji, przyspieszając rozwiązywanie problemów na rynku finansowym z korzyścią dla wszystkich. Natomiast, to czy oraz na ile układ stanie się popularny, zależy przede wszystkim od tego, czy uczestnicy rynku będą chcieli z niego korzystać.