Poradnik klienta usług finansowych

Emil Radziszewski

Bank jako instytucja zaufania publicznego.
Gwarancje prawne i instytucjonalne

Warszawa 2013 – wydanie papierowe

Warszawa 2014 – wydanie elektroniczne

Spis treści

Wstęp

Czym jest bank i po co istnieje?

Zaufanie publiczne

Gwarancje zaufania publicznego

Prawodawstwo dotyczące banków

Licencja bankowa

Zastrzeżenie nazwy

Zastrzeżenie działalności

Fundusze własne, adekwatność kapitałowa, zarządzanie ryzykiem

Tajemnica bankowa

Przejrzystość działalności banku – ujawnienia

Nadzór bankowy sprawowany przez Komisję Nadzoru Finansowego

Bankowość centralna i Narodowy Bank Polski

System gwarantowania depozytów i Bankowy Fundusz Gwarancyjny

Słowniczek

Strona redakcyjna

Wstęp

Bankowość musiała pojawić się w historii człowieka wraz z obrotem gospodarczym i problemem, co zrobić z wyprodukowanymi lub zgromadzonymi nadwyżkami dóbr – początkowo zboża, wina, soli, skór i innych ważnych towarów1, a potem kruszców i wreszcie – po ich wynalezieniu – pieniędzy. Problem ten wykreował zapotrzebowanie na usługi związane z bezpiecznym przechowywaniem rzeczy wartościowych, któremu to zapotrzebowaniu, zgodnie z podstawowym dla rynku prawem podaży i popytu, musiało odpowiedzieć pojawienie się oferty tego typu usług. Skłonność do powierzenia swoich dóbr na przechowanie od początku wiązała się z zaufaniem do przechowującego. W państwach starożytnych funkcje banków pełniły skarbce i magazyny świątyń lub władców. Później, w miarę upowszechniania się lokowania oszczędności w metalach szlachetnych, ich przechowywaniem zajęli się złotnicy dysponujący, z racji ponoszonego ryzyka operacyjnego, odpowiednimi zabezpieczeniami, jak również cieszący się zaufaniem, bez którego nie mogliby wykonywać swojego rzemiosła (kruszec, z którego wykonywali ozdoby lub inne przedmioty z reguły należał do ich klientów). Praktyki złotników zapoczątkowały rozwój nowożytnej bankowości. Złotnicy zauważyli bowiem, że mimo ciągłych wpłat i wypłat kruszcu przez klientów w sejfie zawsze pozostaje jakaś określona jego nadwyżka2, która leży bezczynnie, a którą można by było „zaprząc do pracy” np. pożyczając ją potrzebującym i gotowym zapłacić od tego godziwe, acz przez złośliwych określane jako lichwiarskie odsetki3. Złotnicy byli też prekursorami rozliczeń w formie polecenia zapłaty. W XVII-wiecznej Anglii przeprowadzali oni większość operacji finansowych, w tym powszechnie udzielali kredytów – głównie królewskiemu skarbowi4. Wzrost znaczenia pieniądza i w zasadzie całkowite oparcie na nim wymiany gospodarczej sprawiły, że powszechną potrzebą stało się przyjmowanie od ludności, gromadzenie i rozliczanie środków pieniężnych oraz odpłatne pożyczanie tych środków innym. Współcześnie potrzebę tę zaspokajają banki, które by móc czynić to powszechnie, korzystają z przymiotu tzw. instytucji zaufania publicznego. Zaufanie do banków bierze się po części z w miarę powszechnego przeświadczenia o ich wiarygodności, co przejawia się chociażby w potocznych powiedzeniach oznaczających pewność, gwarancję, takich jak: „na bank”, „pewne jak w banku” itp. Ze względu na doniosłą rolę banków w gospodarce, zaufanie do nich jest jednak również obwarowane szeregiem dostarczanych przez państwo gwarancji prawnych i instytucjonalnych.

„Wzrost znaczenia pieniądza i w zasadzie całkowite oparcie na nim wymiany gospodarczej sprawiły, że powszechną potrzebą stało się przyjmowanie od ludności, gromadzenie i rozliczanie środków pieniężnych oraz odpłatne pożyczanie tych środków innym. Współcześnie potrzebę tę zaspokajają banki, które by móc czynić to powszechnie, korzystają z przymiotu tzw. instytucji zaufania publicznego.”

Niniejsze opracowanie ma na celu przybliżenie banku, jako instytucji zaufania publicznego, pełniącej szczególną rolę zarówno w naszych finansach, jak i w gospodarce, właśnie z punktu widzenia owych rozwiązań prawnych i instytucjonalnych gwarantujących stabilność banku i bezpieczeństwo gromadzonych przezeń depozytów.

Intencją, niniejszej publikacji, jest opisanie wymienionych zagadnień w sposób dość ogólny i przystępny, unikając w miarę możliwości wywodów prawnych lub finansowych. Opracowanie to jest adresowane zarówno do nieprofesjonalnych odbiorców usług bankowych, jak i osób zainteresowanych zagadnieniami bankowości z innych względów, w tym np. dziennikarzy. Może być też dobrym uzupełnieniem dydaktycznym dla studentów prawa lub ekonomii, pomagającym przyswoić tym pierwszym – zagadnienia ekonomiczne, a tym drugim – kwestie prawne związane z działalnością banków.

1 Ważnych ze względu na ich płynność i zastosowanie jako środek wymiany.

2 Będąca niczym innym, jak znanym dzisiejszej bankowości osadem depozytowym.

3 Niestety, wraz z tym pomysłem pojawiło się też ryzyko kredytowe związane z ewentualnością nieoddania pożyczonych wartości.

4 Co w wyniku nadmiernej koncentracji i niskiej skłonności Stuartów do oddawania zaciągniętych pożyczek, potęgowanych przez niepokoje społeczne, doprowadziło do bodaj pierwszego w nowożytnej historii ogólnokrajowego kryzysu bankowego. Złotnicy zbankrutowali, a ich klienci potracili swoje oszczędności.

Czym jest bank i po co istnieje?

Zgodnie z definicją zawartą w ustawie Prawo bankowe (art. 2) bank jest osobą prawną utworzoną zgodnie z przepisami ustaw, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym.

Jak łatwo zauważyć, definicja ta niewiele wyjaśnia laikowi, a i dla prawnika może okazać się wyzwaniem. Dlatego też, aby móc odpowiedzieć na pytanie stanowiące tytuł niniejszego rozdziału, a przy tym także właściwie zrozumieć przytoczoną definicję, spróbujmy wyobrazić sobie, że banki i system bankowy nie istnieją. Tak, to prawda – spora część czasu reklamowego w radiu i telewizji musiałaby zostać przeznaczona na... inne reklamy, a do najlepszych lokalizacji przy największych ulicach w centrach miast być może powróciłyby sklepy spożywcze i kawiarnie. No i oczywiście ostatni kryzys nie zostałby wywołany przez bankowców5. W zadanym ćwiczeniu bardziej chodzi jednak o to, by wyobrazić sobie, jak w takiej sytuacji wyglądałyby nasze finanse, tj. wszystko to, co wiąże się z gromadzeniem (zarabianiem) i rozporządzaniem (wydawaniem, inwestowaniem) pieniędzy6.

Najbardziej widocznym efektem braku banków i systemu bankowego7 byłoby funkcjonowanie obiegu pieniądza w gospodarce prawie wyłącznie w formie gotówkowej. I tak, pieniądze na bieżące wydatki oraz ewentualne oszczędności musielibyśmy przechowywać sami w ich fizycznej postaci8, ponosząc ryzyko ich utraty w wyniku zniszczenia (utrata nieodwracalna), zagubienia lub kradzieży. Oprócz ryzyka utraty fizycznej, przetrzymywanie pieniądza gotówkowego wiązałoby się z ciągłą utratą jego realnej wartości na skutek inflacji. Nasze pensje, emerytury, renty, zasiłki, honoraria itp. dostawalibyśmy w gotówce9. Gotówkę tę odpowiednio wcześniej musiałby zgromadzić nasz płatnik (pracodawca), co może wydawać się proste w przypadku małego sklepu osiedlowego, ale już nie w przypadku zatrudniającej 4000 pracowników kopalni, a jest zupełnie niewyobrażalne w przypadku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który comiesięcznie wypłaca kilkanaście miliardów złotych, milionom świadczeniobiorców. Gotówką trzeba by było płacić za zakupy, wszelkiego rodzaju usługi, czynsze i podatki. Za gotówkę kupowalibyśmy nie tylko artykuły spożywcze, ale też telewizory, samochody, a nawet mieszkania. Co więcej, ponieważ najprawdopodobniej gotówka byłaby bardzo pożądanym dobrem, bylibyśmy zmuszeni do zapłaty ceny od razu i wydaje się mało prawdopodobne, aby sprzedawcy, usługodawcy lub producenci byli zainteresowani rozkładaniem cen na raty. Oznacza to, że przed dokonaniem zakupu musielibyśmy zgromadzić całą kwotę, co w przypadku zakupu mieszkania oznaczałoby z reguły konieczność wieloletniego odkładania pieniędzy10. Pożyczenie pieniędzy od rodziny z innej części kraju oznaczałoby konieczność ich fizycznego przemieszczenia lub w najlepszym wypadku nadania ich przekazem pocztowym (a więc ich fizycznego przemieszczenia do i z placówki pocztowej). Udzielanie kredytów i pożyczek w formie zinstytucjonalizowanej przez trudniących się tym przedsiębiorców, jeżeli w ogóle by istniało, to w szczątkowej postaci i raczej w odniesieniu do niskich kwot. Mogliby ich udzielać tylko ci, którzy mimo niedoborów gotówki na rynku zgromadziliby na tyle dużo środków własnych, aby oprócz zaspokajania potrzeb indywidualnych, móc (oczywiście za odpowiednią opłatą) zaspokajać też potrzeby gotówkowe innych. Taka forma kredytowania z pewnością nie byłaby tania, co widać chociażby na przykładzie tzw. firm pożyczkowych, u których rzeczywista roczna stopa oprocentowania dochodzi nawet do kilku tysięcy procent. Trudno też zakładać, aby można było w ten sposób zapewnić finansowanie małych i średnich przedsiębiorstw, nie wspominając o dużych korporacjach czy przedsięwzięciach infrastrukturalnych, takich jak autostrady, fabryki, elektrownie, oczyszczalnie ścieków czy budownictwo mieszkaniowe. Takiego finansowania mogłaby zapewne dostarczyć w zamian giełda papierów wartościowych, jednak dotyczyłoby to raczej większych podmiotów, a sprawność działania rynku kapitałowego bez systemu bankowego zapewniającego szybki transfer środków od tysięcy czy milionów dawców do pojedynczych biorców kapitału, pozostawiałaby wiele do życzenia.

„Bank jest instytucją pośredniczącą w obiegu pieniądza – obieg ten organizując i obsługując.”

Zarysowany tu model jest mocno uproszczony i czysto teoretyczny11. Pozwala on jednak uzmysłowić sobie, czym w istocie jest bank oraz jaka jest rola banków i systemu bankowego w gospodarce i naszym życiu. Najogólniej rzecz ujmując, bank jest instytucją pośredniczącą w obiegu pieniądza, tj. w jego przemieszczaniu pomiędzy uczestnikami transakcji gospodarczych (deponentami, kredytobiorcami, kupującymi, sprzedającymi, usługodawcami, usługobiorcami, producentami, odbiorcami, pracodawcami, pracownikami, państwem, podatnikami itd.), obieg ten organizując i obsługując. W ramach tego pośrednictwa bank, przez gromadzenie depozytów i udzielanie kredytów, przede wszystkim transferuje środki pieniężne od osób posiadających niewykorzystywane nadwyżki tych środków (deponentów12), do osób cierpiących na ich niedobór (kredytobiorców). Ponadto, bank przez prowadzenie rachunków bankowych, na których zapisywany jest stan środków pieniężnych będących w dyspozycji posiadaczy rachunków oraz wszelkie zmiany tego stanu, dokonuje rozliczeń pieniężnych między stronami różnych transakcji pieniężnych, obciążając rachunek przekazującego pieniądze (tj. odejmując określoną kwotę ze stanu rachunku) i uznając rachunek odbiorcy (tj. dodając tę kwotę do stanu rachunku). Dzięki bankowi nasz płatnik (pracodawca, ZUS, kontrahent itd.) może zatem zlecić uznanie naszego rachunku w banku (tzw. rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego – ROR) określoną kwotą pieniędzy (z tytułu wynagrodzenia, emerytury czy transakcji sprzedaży), co oczywiście spowoduje obciążenie tą kwotą rachunku płatnika. My zaś, posiadając pieniądze na rachunku, możemy go obciążyć wypłacając gotówkę bezpośrednio w banku lub z bankomatu, płacąc kartą płatniczą za zakupy w sklepie lub dokonując przelewu raty za kredyt, czym oczywiście zlecimy bankowi uznanie odpowiednią kwotą rachunków odbiorców naszych płatności. Jeżeli po dokonaniu wszystkich koniecznych zakupów i płatności na naszym ROR zostaną nam jeszcze jakieś pieniądze, możemy zlecić bankowi zdeponowanie ich na lokacie, za którą bank zapłaci nam odsetki, pod warunkiem jednak, że nie zerwiemy lokaty przed upływem terminu, na jaki została ona zawarta. Odsetki te, przy umiarkowanej inflacji, powinny pozwolić na uniknięcie spadku realnej wartości naszych oszczędności. Po powierzeniu naszych środków pieniężnych bankowi, ryzyko ich utraty – czy to w wyniku ich fizycznego zniszczenia, czy też w wyniku kradzieży – przechodzi na bank. Bank ma ponadto obowiązek ich zwrotu na każde żądanie, bez względu na to, czy są one zgromadzone na ROR, czy na lokacie. Środki pieniężne zgromadzone w wyniku przyjmowania depozytów bank wykorzystuje do udzielania kredytów. Ponieważ są to środki obce, powierzone bankowi na przechowanie, bank, obciążając je ryzykiem (kredyt może przecież nie zostać spłacony), musi zadbać o jego zminimalizowanie. W tym celu bank uzależnia przyznanie kredytu od zdolności kredytowej, czyli według definicji zawartej w ustawie Prawo bankowe – zdolności do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie z bankiem. Dzięki uzależnieniu kredytu od zdolności do jego spłacenia, bank w szczególności udzieli go przedsiębiorcy, którego działalność i plany biznesowe dają wysokie prawdopodobieństwo spłaty. W ten sposób bank wypełni w gospodarce funkcję alokacyjną, będącą swego rodzaju biznesowym doborem naturalnym, powodującą przepływ finansowania z obszarów gospodarki mniej wydolnych do bardziej efektywnych. Kredyt dostarczany przez bank daje też gospodarce silny bodziec stymulacyjny. Istotnie pobudza i wspiera konsumpcję (nabywanie dóbr) gospodarstw domowych oraz rozwój małej i średniej przedsiębiorczości, odpowiedzialnych za znaczną część wzrostu gospodarczego. W tym miejscu warto również zauważyć, że odmowa udzielenia kredytu przez bank może stanowić ważną (i darmową), a często niestety niedocenianą, przez wielu przyjmowaną wręcz z wrogością, informację o stanie naszych finansów lub zasadności planów biznesowych13. Mimo że czasami można odnieść takie wrażenie, ocena zdolności kredytowej nie jest dokonywana na podstawie zdjęcia i danych w dowodzie osobistym czy poprzez „odhaczenie” wszystkich rubryk we wniosku kredytowym. Decyzja o udzieleniu kredytu jest podejmowana z reguły przy wykorzystaniu skomplikowanych modeli statystycznych oraz – zwłaszcza w przypadku kredytów na działalność gospodarczą – jakościowej analizy ekonomiczno-finansowej. Banki wykorzystują posiadane fachowe narzędzia oraz wiedzę nie tylko do oceny zdolności kredytowej, lecz także do świadczenia usług konsultacyjno-doradczych, zmniejszając w ten sposób ryzyko podjęcia nietrafionych decyzji finansowych czy biznesowych lub po prostu przejmując zadanie zarządzania naszymi finansami czy nawet całym majątkiem (tzw. private banking)14.

Co sprawia, że bank jest w stanie wypełniać wszystkie funkcje tak bardzo ważne dla naszych prywatnych finansów oraz dla całej gospodarki? Dlaczego dajemy bankowi na przechowanie swoje pieniądze i pozwalamy nimi obracać (obciążać je ryzykiem)? Z jakich pobudek to do banku w pierwszej kolejności zwracamy się o kredyt? Co skłania ludzi, którzy zgromadzili pokaźny majątek do kierowania się rekomendacjami bankowego doradcy przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych?

5 Tylko przez kogoś innego.

6 Dla części czytelników ćwiczenie to może sprowadzić się do przypomnienia sobie, jak wyglądały finanse około 30 lat temu – mniej więcej w połowie lat 80. ubiegłego wieku.

7 Pod pojęciem systemu bankowego rozumieć należy tu ogół banków i instytucji z nimi powiązanych (takich jak bank centralny, nadzór finansowy czy gwarant depozytów), wraz z całokształtem łączących ich relacji. Na system bankowy składają się rozwiązania prawne i instytucjonalne w znaczącej części omówione w niniejszym opracowaniu.

8 Najczęściej pewnie w domu, starannie ukryte w szafie z ubraniami lub w najlepszym wypadku w sejfie.

9 Co nawet przy funkcjonującym systemie bankowym jest w Polsce zjawiskiem relatywnie dość częstym. Z badań pracowni PBS z 2 kwietnia 2011 r., wynika, że 23% Polaków nie posiada żadnego konta bankowego.

10 Co z kolei, w przypadku dużej skali zjawiska prowadziłoby do zmniejszenia gotówki w obiegu i jeszcze większego na nią zapotrzebowania.

11 Nie wiemy czy współczesny świat bez banków wyglądałby tak w praktyce, ale z pewnością nie warto tego sprawdzać empirycznie.

12 Często na określenie osoby deponującej środki w banku mylnie używa się określenia „depozytariusz”. Jest to błąd tak językowy, jak i merytoryczny. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego depozytariuszem jest osoba lub instytucja przyjmująca depozyt (czyli w przypadku depozytów bankowych – bank), a deponentem – osoba składająca pieniądze lub przedmioty wartościowe w depozyt (czyli w szczególności klient banku).

13 Kredyt w społeczeństwie konsumpcyjnym traktowany jest nierzadko jak swego rodzaju przyrodzone każdemu prawo podstawowe, do czego zresztą przyczyniają się same banki przedstawiając go w ten sposób w przekazach reklamowych.

14 Nie każdym majątkiem bank będzie zainteresowany by zarządzać. Majątek ten musi być na tyle znaczny, aby zyski z zarządzania nim wystarczyły na pokrycie wynagrodzenia banku i jeszcze były zadowalające dla klienta.

Zaufanie publiczne

Zgodnie z definicją słownikową zaufanie (rzeczownik od czasownika ufać) oznacza przekonanie, że dana osoba lub instytucja nie oszuka i nie zrobi niczego złego, że jej słowa, przekazywane przez nią informacje itp. są prawdziwe oraz że posiada ona umiejętności, zdolności czy wiedzę i potrafi je odpowiednio wykorzystać.

Zaufanie jest swego rodzaju domniemaniem (założeniem, oczekiwaniem) co do tego, że przyszłe i niepewne zachowania innych nie będą miały negatywnych następstw. Zaufanie jest zatem subiektywnym stanem umysłu, mogącym ulegać zmianie i niezależnym od tego, jak obiekt zaufania jest postrzegany przez innych15. Nasze zaufanie najczęściej i w naturalny sposób adresowane jest do ludzi występujących jako konkretne, znane nam bezpośrednio jednostki, tj. członków rodziny, przyjaciół, kolegów, znajomych itd. Zaufanie może także być skierowane do grupy nieokreślonych bliżej i nieznanych nam bezpośrednio osób, skategoryzowanych według jakiejś wspólnej cechy (np. zawodu, wykształcenia czy wieku), jak również do instytucji16. W tym przypadku owo przekonanie, że przyszłe i niepewne zachowania danej kategorii osób lub określonych instytucji nie będą miały negatywnych następstw, może przybrać także wymiar publiczny, tj. pochodzić od ogółu, być powszechne, usankcjonowane powszechnym przeświadczeniem. Tak rozumiane zaufanie publiczne z reguły jest kreowane lub przynajmniej wzmacniane przez państwo w drodze jego gwarantowania, a konkretnie gwarantowania wiarygodności osób lub instytucji mających być obdarzonymi zaufaniem publicznym. Dzieje się tak zwłaszcza tam, gdzie zaufanie publiczne jest ważnym lub wręcz nieodzownym czynnikiem wspierającym realizację funkcji społecznych i gospodarczych danej grupy osób (np. adwokatów, notariuszy, geodetów, lekarzy, farmaceutów, nauczycieli itd.) lub określonych instytucji (np. sądów, szkół, komisji wyborczych, policji i oczywiście banków).

Spróbujmy teraz udowodnić tezę zawartą w tytule niniejszego opracowania, tj. odpowiedzieć na pytanie czy banki rzeczywiście obdarzone są dobrodziejstwem zaufania publicznego? Dość częste, niepochlebne opinie o bankach jako chciwych, nastawionych wyłącznie na zysk lichwiarzach, skąpiących oprocentowania depozytów i bezlitosnych dla dłużników, bezwzględnie egzekwujących należności i zabezpieczenia, doprowadzających do upadłości przedsiębiorców i wreszcie wyłącznie odpowiedzialnych za ostatni kryzys finansowy, mogłyby świadczyć o czymś zgoła przeciwnym. Warto jednak spojrzeć na fakty. Według danych publikowanych przez Komisję Nadzoru Finansowego, na koniec lipca 2013 r. w polskim systemie bankowym zdeponowanych było ponad 720 miliardów zł od osób prywatnych (przedsiębiorców niefinansowych i gospodarstw domowych). W ciągu ostatnich 3 lat wartość tych depozytów wzrosła o ponad 110 miliardów zł, co stanowi 167-krotność środków zgromadzonych w porównywalnym czasie przez Amber Gold17, który w ramach ogólnopolskiej i intensywnej kampanii promocyjnej proponował oprocentowanie powierzonych środków kilkukrotnie przewyższające oferty banków, gwarantując przy tym ich pełne bezpieczeństwo. Przykład ten pokazuje, że odbiorcy usług finansowych w przytłaczającej większości nie kierują się wyłącznie chęcią zysku, a dużo większą wagę przykładają do bezpieczeństwa swoich pieniędzy oraz przewidywalności i reputacji usługodawcy. Banki są również kluczowym dostarczycielem finansowania dla osób prywatnych. Według stanu na koniec lipca 2013 r. zadłużenie gospodarstw domowych i przedsiębiorstw w bankach z tytułu różnego rodzaju kredytów i pożyczek wyniosło ponad 825 miliardów zł, co ponad 270 razy przewyższa szacowaną na około 3 miliardy zł wartość pożyczek udzielanych przez firmy pożyczkowe. Bardzo istotne i systematycznie rosnące jest też znaczenie banków dla gospodarki. Według danych Komisji Nadzoru Finansowego18 udział aktywów sektora bankowego w PKB wzrósł z 55% w 1999 r. do 85% w 2012 r. Największy udział w tym wzroście miały kredyty dla gospodarstw domowych (z 16% do 33%), zwłaszcza mieszkaniowe (z 1% do 20%) oraz depozyty gospodarstw domowych (z 24% do 32%) i przedsiębiorstw (z 7% do 12%). Owemu wzrostowi aktywów banków towarzyszyła wysoka efektywność i bezpieczeństwo działalności – rosnący zysk i stabilne fundusze własne zabezpieczające ponoszone przez banki ryzyko.

„Odbiorcy usług finansowych w przytłaczającej większości nie kierują się wyłącznie chęcią zysku, a dużo większą wagę przykładają do bezpieczeństwa swoich pieniędzy oraz przewidywalności i reputacji usługodawcy.”

Udział banków w PKB Polski19

Bezpośrednio o istnieniu zaufania publicznego do banków w Polsce świadczą wyniki badań opinii społecznej przeprowadzone przez TNS Polska na zlecenie Związku Banków Polskich20. Badania te wskazują, że reputacja sektora bankowego systematycznie się poprawia.

Zaufanie do banków wg badań opinii społecznej21:

Pozytywną ogólną opinię o bankach wyraża 73% respondentów.

Ponad połowa ankietowanych (53%) uważa, że banki mają dobre perspektywy rozwoju. Wzrasta też satysfakcja klientów. Odsetek osób, które oceniły stopień swojego zadowolenia z banku, z którego usług korzystają jako bardzo zadowalający i zadowalający wyniósł 77%, co stanowi niemal podwojenie wyniku z roku 2005.

Na pytanie czy banki to instytucje zaufania publicznego twierdząco odpowiedziało 59% respondentów, zaś nie zgodziło się z tą opinią 27%.

Powyższe dane pokazują, że mimo pojawiających się negatywnych opinii konsumentów, banki w Polsce (m. in. dzięki tym konsumentom) mają się dobrze i rosną w siłę, ciesząc się mimo wszystko relatywnie (w porównaniu z innymi instytucjami) dobrą reputacją.

Dlaczego tak się dzieje?

- Po pierwsze, od wielu lat budowane i utrwalane jest przeświadczenie o ich stabilności i bezpieczeństwie (ostatnia upadłość banku – Banku Staropolskiego S. A. w Poznaniu – miała miejsce w 2000 r.).

- Po drugie, zaufanie do banków obudowane jest całym systemem rozwiązań prawnych i instytucjonalnych, które z jednej strony mają zabezpieczać banki przed problemami, z drugiej zaś kreować w powszechnym odbiorze przekonanie, że wystąpienie tych problemów jest bardzo mało prawdopodobne, a nawet przy takim wystąpieniu, ich skutki nie będą dotkliwe dla osób, które bankom zaufały.

Owym gwarancjom zaufania publicznego do banków poświęcony jest następny rozdział niniejszego opracowania.

15 W tym sensie, że brak zaufania u innych nie determinuje automatycznie braku zaufania u nas, choć oczywiście opinia społeczna ma niewątpliwie wpływ na kształtowanie naszych przekonań także co do tego komu ufać, a komu nie.

16 Jako instytucję rozumiemy tu zorganizowany zespół ludzi oraz dostępnych im zasobów, działających w określonym celu i według określonych reguł.

17 Amber Gold sp. z o. o. – powstała w 2009 r. firma oferująca klientom wysoko oprocentowane lokaty, których zabezpieczeniem miały być inwestycje w złoto i metale szlachetne. W grudniu 2009 r. spółka została wpisana na listę ostrzeżeń publicznych prowadzoną przez Komisję Nadzoru Finansowego, jako przyjmująca środki w celu obciążania ich ryzykiem bez wymaganego zezwolenia. Po licznych publikacjach prasowych, w sierpniu 2012 r. decyzją sądu spółka została postawiona w stan likwidacji, a prokurator postawił jej prezesowi i zarazem udziałowcowi szereg zarzutów karnych. W sprawie poszkodowanych jest ok. 11 tys. osób, których roszczenia wyceniane są łącznie na ok. 660 milionów zł.

18 Raport o sytuacji banków w 2012 r. (www.knf.gov.pl).

19 Dane z raportu Komisji Nadzoru Finansowego o sytuacji banków w 2012 r. (www.knf.gov.pl).

20 Wizerunek polskiego sektora bankowego. Edycja 2013 (www.zbp.pl).

21 Tamże.

Gwarancje zaufania publicznego

Jak wspomniano wcześniej, tam, gdzie zaufanie publiczne jest ważnym lub wręcz nieodzownym czynnikiem wspierającym realizację funkcji społecznych lub gospodarczych danej grupy osób lub określonych instytucji, państwo stara się to zaufanie kreować lub przynajmniej wzmacniać poprzez jego gwarantowanie. Do gwarancji zaufania publicznego współczesne demokratyczne państwo prawa wykorzystuje dwa, bodaj najważniejsze narzędzia, jakimi dysponuje – prawo i administrację publiczną.

Gwarancje te mogą mieć zatem charakter prawny – wynikający wprost z przepisów prawa lub instytucjonalny – wynikający z działania instytucji, którym państwo powierzyło określone zadania. Jako że instytucje te tworzone są na podstawie przepisów prawa, a w zakresie, w jakim realizują zadania powierzone przez państwo, zgodnie z zapisaną w art. 7 Konstytucji RP zasadą praworządności, działają na podstawie prawa i w granicach przez prawo wyznaczonych, w praktyce gwarancje prawne i instytucjonalne funkcjonować będą równocześnie, wzajemnie się przeplatając i uzupełniając. Przykładowo, poddanie banków nadzorowi bankowemu i określenie celów tego nadzoru jest rozwiązaniem prawnym ustawy Prawo bankowe, którego realizacja powierzona została utworzonej na podstawie odrębnych przepisów instytucji – Komisji Nadzoru Finansowego. Podobnie jest z zapewnioną przez prawo gwarancją depozytów, której realizację zabezpiecza Bankowy Fundusz Gwarancyjny. Z powyższych względów prawne i instytucjonalne gwarancje zaufania publicznego wobec banków zostaną omówione wspólnie.

PRAWODAWSTWO DOTYCZĄCE BANKÓW

„Najważniejszym aktem prawnym dotyczącym banków jest ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe.”

Gwarancje prawne zaufania publicznego wobec banków obejmują zarówno prawodawstwo, a więc ogólne ramy prawne działalności i organizacji banków i systemu bankowego, jak i szczegółowe rozwiązania w tym prawodawstwie zawarte. Najważniejszym aktem prawnym dotyczącym banków jest ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe. Zgodnie z art. 1 tej ustawy określa ona zasady prowadzenia działalności bankowej, tworzenia i organizacji banków, oddziałów i przedstawicielstw banków zagranicznych, a także oddziałów instytucji kredytowych oraz zasady sprawowania nadzoru bankowego, postępowania naprawczego, likwidacji i upadłości banków. W uzupełnieniu wskazać można, że poza zakresem wskazanym w przytoczonym przepisie ustawa Prawo bankowe reguluje także kilka innych kwestii, z których najważniejsze to przejmowanie kontroli lub nabywanie znaczących udziałów w bankach krajowych w formie spółki akcyjnej (art. 25–28) oraz zrzeszanie, łączenie się i podział banków (art. 121–125). Ustawa Prawo bankowe zawiera zatem zbiór reguł, według których podejmowana i prowadzona oraz nadzorowana ma być działalność bankowa. Reguły te mają charakter rozwiązań szczególnych w stosunku do reguł przewidzianych dla zwykłych przedsiębiorców w przepisach ustawy o swobodzie działalności gospodarczej czy kodeksie cywilnym. W ten sposób ustawa Prawo bankowe precyzuje w szczególności:

- warunki niezbędne do spełnienia aby utworzyć bank,

- wykonywanie działalności banku w zakresie prowadzenia rachunków bankowych, przeprowadzania rozliczeń pieniężnych, udzielania kredytów i pożyczek oraz gwarancji bankowych, poręczeń i akredytyw, emisji bankowych papierów wartościowych,

- uprawnienia i obowiązki banków związane z prowadzoną działalnością, takie jak bankowy tytuł egzekucyjny, tajemnica bankowa czy obowiązki informacyjne,

- fundusze własne i zasady gospodarki finansowej banku.

Ustawa Prawo bankowe stanowi trzon, fundament systemu prawa bankowego w Polsce. Zostanie ona jednak w istotnym stopniu zmodyfikowana przez wejście w życie z dniem 01.01.2014 r. tzw. pakietu CRD IV/CRR (zob. tabela), który kompleksowo reguluje zasady prowadzenia działalności bankowej oraz zasady wykonywania nadzoru ostrożnościowego nad tą działalnością, precyzując jednolite dla wszystkich państw członkowskich wymogi ostrożnościowe wobec banków, w szczególności dotyczące adekwatności kapitałowej i płynności. Na system ten składa się jednak też wiele innych aktów prawnych regulujących kwestie szczególne w działalności banków czy kreujących architekturę polskiego systemu bankowego.

Poniższa tabela wylicza akty prawne, wraz z krótkim opisem zakresu ich regulacji.

Tabela nr 1: Akty prawne z opisem.

Tytuł aktu prawnego

Zakres regulacji

Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r.
o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających

Zasady organizacji, działalności oraz zrzeszania się banków spółdzielczych, a także działalności oraz zrzeszania się banków zrzeszających banki spółdzielcze.

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r.
o listach zastawnych i bankach hipotecznych

Zasady emisji, zbywania, nabywania, wykupu i zabezpieczenia listów zastawnych oraz zasady tworzenia, organizacji, działalności i szczególnego nadzoru nad bankami hipotecznymi (szczególny rodzaj banku, którego główną rolą jest udzielanie kredytów zabezpieczonych hipoteką i emitowanie papierów wartościowych – hipotecznych listów zastawnych, których podstawę stanowią wierzytelności banku z tytułu tych kredytów).

Ustawa z dnia 21 lipca 2006 r.
o nadzorze nad rynkiem finansowym

Organizacja, zakres i cel sprawowania nadzoru nad rynkiem finansowym obejmującym w szczególności nadzór bankowy, sprawowany zgodnie z przepisami ustawy Prawo bankowe.

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r.
o Narodowym Banku Polskim

Organizacja i zasady działania Narodowego Banku Polskiego oraz szczegółowe zasady powoływania i odwoływania jego organów; ustawa ta jest uchwalona w związku z delegacją zawartą w art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej statuującym Narodowy Bank Polski jako centralny bank państwa.

Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r.
o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym

Zasady tworzenia i funkcjonowania systemów gwarantowania depozytów, określenie rodzajów działań pomocowych w przypadkach powstania niebezpieczeństwa niewypłacalności, zasady gromadzenia i wykorzystywania informacji o podmiotach objętych systemami gwarantowania, zasady tworzenia, organizacji i działalności Bankowego Funduszu Gwarancyjnego.

Ustawa z dnia 12 lutego 2010 r.
o rekapitalizacji niektórych instytucji finansowych

Zasady, warunki i tryb rekapitalizacji niektórych instytucji finansowych polegających na udzielaniu przez Skarb Państwa gwarancji zwiększania funduszy własnych instytucji finansowych (w tym, w szczególności banków krajowych) lub przejmowaniu przez Skarb Państwa instytucji finansowych.

Pakiet CRd IV/CRR

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/36/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie warunków dopuszczenia instytucji kredytowych do działalności oraz nadzoru ostrożnościowego nad instytucjami kredytowymi i firmami inwestycyjnymi, zmieniająca dyrektywę 2002/87/WE i uchylająca dyrektywy 2006/48/WE oraz 2006/49/WE22

Warunki dopuszczenia instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych do działalności; uprawnienia i narzędzia nadzorcze w zakresie nadzoru ostrożnościowego sprawowanego przez właściwe organy nad tymi instytucjami.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych, zmieniające rozporządzenie (UE) nr 648/201223

Jednolity zbiór przepisów dotyczących ogólnych wymogów ostrożnościowych, które muszą być przestrzegane przez instytucje objęte nadzorem w dyrektywy 2013/36/UE w odniesieniu do funduszy własnych, ograniczeń dużych ekspozycji, płynności, obowiązków sprawozdawczych w powyższym zakresie oraz w odniesieniu do dźwigni finansowej i podawania informacji do wiadomości publicznej (ujawnień).

Oczywiście, przepisów, które w jakiś sposób dotyczą banków jest znacznie więcej i nie sposób wszystkich ich tu wymienić. Wskazane wyżej regulacje mają jednak zasadnicze znaczenie dla organizacji i funkcjonowania banków i systemu bankowego oraz dla budowania zaufania publicznego do instytucji bankowych w Polsce.

LICENCJA BANKOWA

Polskie prawo bankowe nie posługuje się terminem „licencja bankowa”. Jest to swego rodzaju konstrukcja teoretyczna, którą najogólniej określić można jako uprawnienie do prowadzenia działalności bankowej na obszarze danej jurysdykcji.

Co jest zatem źródłem licencji bankowej? Odpowiadając na to pytanie, powróćmy na chwilę do przytoczonej wcześniej definicji banku zawartej w ustawie Prawo bankowe. Zgodnie z tą definicja bank działać ma na podstawie „zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych”. To właśnie owe zezwolenia składają się na licencję bankową i wyznaczają jej zakres. Ustawa Prawo bankowe przyjęła zasadę dwuelementowej (dwustopniowej) licencji bankowej. Mianowicie, aby móc podjąć i prowadzić działalność bankową na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, konieczne jest uzyskanie kolejno dwóch odrębnych zezwoleń wydawanych przez Komisję Nadzoru Finansowego (KNF) – na utworzenie banku, a następnie na podjęcie działalności przez już utworzony bank.

Do prowadzenia działalności bankowej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, konieczne są dwa odrębne zezwolenia wydawane przez KNF:

- Pierwsze – zezwolenie na utworzenie banku;

- Drugie – zezwolenie na podjęcie działalności przez utworzony bank.

Wymóg licencjonowania banków wynika wprost z reguł prawa wspólnotowego. Zgodnie z art. 8 Dyrektywy 2013/36/UE (CRD IV), Państwa Członkowskie wymagają od instytucji kredytowych uzyskania zezwolenia przed rozpoczęciem działalności. Z uwzględnieniem zasad określonych w Dyrektywie, Państwa Członkowskie określają wymogi w zakresie uzyskania takich zezwoleń i powiadamiają o nich Europejski Urząd Nadzoru Bankowego.

Zgodnie z art. 30a ustawy Prawo bankowe, bank w formie spółki akcyjnej i bank spółdzielczy mogą być utworzone po uzyskaniu zezwolenia Komisji Nadzoru Finansowego. Jak wynika z przytoczonego przepisu, zezwolenie to musi być uzyskane przed utworzeniem banku i nie może dotyczyć osoby prawnej (spółki lub spółdzielni) już istniejącej. Innymi słowy, niemożliwe jest przekształcenie w bank niebędącej bankiem osoby prawnej. Zezwolenie na utworzenie banku udzielane jest jego założycielom, którymi mogą być osoby prawne i osoby fizyczne w przypadku banku w formie spółki akcyjnej i wyłącznie osoby fizyczne (co najmniej 10) w przypadku banku spółdzielczego. Założycieli banku w formie spółki akcyjnej nie może być mniej niż 3, co jednak nie ma zastosowania, jeżeli jedynym założycielem jest Skarb Państwa, bank krajowy, instytucja kredytowa, bank zagraniczny, krajowy lub zagraniczny zakład ubezpieczeń, krajowy lub zagraniczny zakład reasekuracji lub międzynarodowa instytucja finansowa. W myśl art. 37 ustawy Prawo bankowe Komisja Nadzoru Finansowego odmawia wydania zezwolenia na utworzenie banku, jeżeli nie zostały spełnione wymagania obowiązujące przy tworzeniu banków lub zamierzona działalność banku naruszałaby przepisy prawa, interesy klientów albo nie gwarantowałaby bezpieczeństwa gromadzonych w banku środków lub gdy przepisy prawa obowiązujące w miejscu siedziby lub zamieszkania założyciela, lub jego powiązania z innymi podmiotami mogłyby uniemożliwić skuteczne sprawowanie nadzoru nad bankiem.

Wymagania obowiązujące przy tworzeniu banków

Zgodnie z ustawą Prawo bankowe spełnienie następujących wymagań jest niezbędne do uzyskania przez założycieli zezwolenia na utworzenie banku:

1) zapewnienie przez założycieli banku kapitału założycielskiego, który musi spełniać następujące warunki:

– nie może być niższy od równowartości w złotych 5 milionów euro (albo 1 miliona euro w przypadku banku spółdzielczego zamierzającego zrzeszyć się z wybranym bankiem zrzeszającym) przeliczonej według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski, obowiązującego w dniu wydania zezwolenia na utworzenie banku,

– nie może pochodzić z pożyczki lub kredytu, lub źródeł nieudokumentowanych,

– wnoszony w formie pieniężnej musi być wpłacony przez założycieli w walucie polskiej na rachunek bankowy w banku krajowym, otwarty w celu dokonania wpłat na kapitał założycielski banku,

– część kapitału założycielskiego może być wniesiona w formie wkładów niepieniężnych w postaci wyposażenia i nieruchomości, jeśli będą one bezpośrednio przydatne w prowadzeniu działalności bankowej, z tym że kapitał założycielski wnoszony w formie pieniężnej nie może być niższy od wskazanej wyżej równowartości w złotych 5 mln euro, a wartość wnoszonych wkładów niepieniężnych nie może przekraczać 15% kapitału założycielskiego24,

2) zapewnienie wyposażenia banku w fundusze własne, których wielkość powinna być dostosowana do rodzaju czynności bankowych przewidzianych do wykonywania i rozmiaru zamierzonej działalności,

3) zapewnienie wyposażenia banku w pomieszczenia posiadające odpowiednie urządzenia techniczne, należycie zabezpieczające przechowywane w banku wartości, z uwzględnieniem zakresu i rodzaju prowadzonej działalności bankowej,

4) spełnianie przez założycieli wymogów w zakresie stabilności finansowej i gwarancji dla ostrożnego, stabilnego i zgodnego z prawem działania banku,

5) posiadanie przez osoby przewidziane do objęcia stanowisk członków zarządu i rady nadzorczej niezbędnych ku temu kwalifikacji, tj. w szczególności odpowiedniej wiedzy, umiejętności i doświadczenia oraz predyspozycji osobistych, takich jak uczciwość, dobra reputacja, rękojmia prawidłowego wykonywania obowiązków25,

6) przedstawienie przez założycieli planu działalności banku (na okres co najmniej trzyletni) wskazującego, że działalność ta będzie bezpieczna dla środków pieniężnych gromadzonych w banku.

Decyzję w przedmiocie zezwolenia na utworzenie banku Komisja Nadzoru Finansowego wydaje po szczegółowym sprawdzeniu spełnienia wszystkich wymagań obowiązujących przy tworzeniu banku, w tym analizie zgromadzonych w postępowaniu dokumentów i informacji, ocenie rzetelności i realności biznesplanu tworzonego banku oraz prawidłowości i zgodności z prawem postanowień projektowanego statutu banku. Bardzo istotną przesłanką zezwolenia na utworzenie banku jest ocena reputacji i sytuacji ekonomiczno-finansowej założycieli banku oraz reputacji i fachowości osób mających zarządzać tworzonym bankiem (zob. ramka na str. 17 – pkt 4 i 5). Elementy te w największym stopniu determinują postrzeganie banku jako instytucji godnej zaufania, należycie dbającej o bezpieczeństwo gromadzonych środków. W zezwoleniu na utworzenie banku Komisja Nadzoru Finansowego określa firmę banku, jego siedzibę, nazwy (nazwiska) założycieli i obejmowane przez nich akcje, wysokość kapitału założycielskiego, działalność, do wykonywania której bank jest upoważniony oraz warunki, po spełnieniu których Komisja Nadzoru Finansowego zezwoli na rozpoczęcie przez bank działalności, a także zatwierdza projekt statutu banku oraz skład pierwszego zarządu banku.

Schemat licencji bankowej

Zezwolenie na utworzenie banku jest pierwszym elementem licencji bankowej. Założyciele po uzyskaniu tego zezwolenia mogą utworzyć bank, co z prawnego punktu widzenia następuje wraz z rejestracją banku w Krajowym Rejestrze Sądowym. Od tej pory bank jest samodzielną osobą prawną mogącą być podmiotem praw i obowiązków. Nie jest jednak jeszcze pełnoprawnym bankiem, gdyż nie ma prawa prowadzić działalności operacyjnej, polegającej na (tu znów wracamy do przytoczonej na wstępie definicji banku) wykonywaniu czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym. Aby to prawo uzyskać, nowo utworzony bank, zgodnie z art. 36 ust. 1 ustawy Prawo bankowe, musi wystąpić do Komisji Nadzoru Finansowego o wydanie zezwolenia na rozpoczęcie działalności.

Zgodnie z art. 36 ust. 3 ustawy Prawo bankowe, Komisja Nadzoru Finansowego wydaje zezwolenie na rozpoczęcie działalności po stwierdzeniu, że bank:

1. jest należycie przygotowany organizacyjnie do rozpoczęcia działalności,

2. zgromadził w całości kapitał założycielski,

3. dysponuje odpowiednimi warunkami do przechowywania środków pieniężnych i innych wartości, z uwzględnieniem zakresu i rodzaju prowadzonej działalności bankowej,

4. spełnia inne warunki określone w decyzji o wydaniu zezwolenia na utworzenie banku.

Badanie spełniania przez bank powyższych wymagań odbywa się przez przeprowadzenie w banku kontroli na miejscu, w toku której upoważnieni pracownicy Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego badają w szczególności:

1) zgodność ze stanem faktycznym danych zawartych w dokumentach stanowiących podstawę zezwolenia na utworzenie banku, a zwłaszcza w zakresie:

• prawidłowości dokonania wpłat kapitału założycielskiego,

• źródeł pokrycia kosztów organizacji,

• składu zarządu banku,

• składu akcjonariuszy – założycieli (księga akcji),

• stanu prawnego obiektu przeznaczonego na siedzibę banku,

• zgodności aktu notarialnego i wpisów w rejestrze handlowym z decyzją Komisji i statutem,

2) wyposażenie banku w zestaw wewnętrznych regulaminów i instrukcji koniecznych do prowadzenia zamierzonej działalności,

3) wyposażenie w zestaw stempli i pieczęci,

4) wyposażenie banku w niezbędne formularze, druki oraz formularze czekowe,

5) stopień przygotowania (wyszkolenia) personelu,

6) stosowane techniki księgowania,

7) przygotowanie do przekazywania wymaganej przez Narodowy Bank Polski sprawozdawczości,

8) wyposażenie banku w sprzęt i oprogramowanie komputerowe,

9) wyposażenie banku w inne podstawowe urządzenia biurowe,

10) zapewnienie warunków obsługi kasowej oraz zabezpieczenie wartości przechowywanych w banku,

11) zabezpieczenie systemów informatycznych,

12) właściwe oznakowanie obiektu oraz dostępność i czytelność przeznaczonych dla klientów informacji.

Zezwolenie na rozpoczęcie działalności jest drugim i zarazem ostatnim elementem licencji bankowej. Dopełniając omówienia kwestii licencjonowania działalności bankowej, należy także zauważyć, że prawie wszystkie działające obecnie banki spółdzielcze oraz niektóre banki w formie spółek akcyjnych, ze względu na fakt, iż były tworzone przed rokiem 198926, zostały utworzone bez zezwoleń organu nadzoru. Podstawę prawną działania tych banków stanowi art. 178 ust. 1 ustawy Prawo bankowe. W myśl tego przepisu bank, który rozpoczął działalność przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe i nie posiada zezwolenia Prezesa Narodowego Banku Polskiego na utworzenie banku, jest upoważniony do wykonywania czynności bankowych ustalonych w statucie w zakresie, w jakim nie sprzeciwiają się temu przepisy ustawy. W odniesieniu do tych banków uprawnione będzie więc stwierdzenie, że posiadają licencję bankową rozumianą nie jako stosowne zezwolenia uprawniające do wykonywania czynności bankowych, lecz jako uprawnienie do prowadzenia działalności bankowej na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Wykaz banków (podmiotów posiadających licencję bankową) jest dostępny na stronach internetowych KNF pod adresem: www.knf.gov.pl.

ZASTRZEŻENIE NAZWY

Zgodnie z przepisami ustawy Prawo bankowe nazwa każdego banku powinna w szczególności zawierać wyodrębniony wyraz „bank” i odróżniać się od nazw innych banków27.

Widząc nazwę banku powinniśmy zatem móc zorientować się, że mamy do czynienia z bankiem i że jest on jedyny w swoim rodzaju.

W myśl art. 3 ustawy Prawo bankowe wyrazy „bank” lub „kasa” mogą być używane w nazwie oraz dla określenia działalności lub reklamy wyłącznie banku w rozumieniu art. 2 (definicja banku), z tym że:

1. nie dotyczy to jednostek organizacyjnych używających wyrazów „bank” lub „kasa”, z których działalności jednoznacznie wynika, że jednostki te nie wykonują czynności bankowych,

2. wyraz „kasa” może być także używany w nazwie oraz do określenia działalności lub reklamy jednostki organizacyjnej, która na podstawie odrębnej ustawy gromadzi oszczędności oraz udziela pożyczek pieniężnych osobom fizycznym zrzeszonym w tej jednostce.

Przytoczony przepis ustanawia zastrzeżenie wyrazów „bank” i „kasa” – tradycyjnie używanych w języku polskim do określenia podmiotów wykonujących działalność bankową. Zastrzeżenie to jest konsekwencją faktu, iż działalność banków podlega szczególnej reglamentacji prawnej, której zasadniczym celem jest maksymalizacja bezpieczeństwa i stabilności tej działalności, a w efekcie zapewnienie postrzegania banków jako instytucji bezpiecznych, stabilnych i godnych zaufania. Reglamentacja ta generuje jednak również wysokie bariery wejścia na rynek usług bankowych przejawiające się w konieczności zapewnienia odpowiednio wysokiego zabezpieczenia kapitałowego oraz konieczności uzyskania zezwoleń na wykonywanie działalności w wyniku dość wymagającego procesu licencyjnego. Słusznie ustawodawca przewiduje więc możliwość zaistnienia problemu swoistej „jazdy na gapę” przez niektórych uczestników rynku – niezdolnych albo niechętnych do przekraczania tych barier, polegającej na podszywaniu się pod instytucje zaufania publicznego, jakimi są banki, bez poddania się reglamentacji ustawy. Działanie takie stanowiłoby z jednej strony nieuzasadnioną korzyść konkurencyjną innych uczestników rynku, a z drugiej – ze względu na oczywiście wyższe niż w przypadku banków ryzyko związane z ich działalnością – prowadziłoby ostatecznie do obniżenia poziomu zaufania do banków i tym samym osłabienia skuteczności wykonywania przez banki ich funkcji w gospodarce.

Zastrzeżenie wyrazów „bank” i „kasa” dotyczy użycia tych wyrazów w trzech okolicznościach:

- w nazwie,

- dla określenia działalności,

- w celu (dla) reklamy.

„Zastrzeżenie wyrazów „bank” i „kasa” ma charakter względny i nie dotyczy jednostek organizacyjnych, z których działalności jednoznacznie wynika, że te nie wykonują czynności bankowych.”

Należy przyjąć, że omawiany zakaz używania zastrzeżonych wyrazów w nazwie oraz dla określenia działalności lub reklamy dotyczy wszelkich podmiotów innych niż banki i prowadzących działalność zarobkową. Zakaz ten dotyczy ponadto wyłącznie nazw własnych – indywidualizujących dany podmiot i nie odnosi się do nazw innych obiektów (miejscowości, ulic, statków, gatunków roślin itd.). Warto też zwrócić uwagę, że wyrazy „bank” lub „kasa”, zwłaszcza w reklamie, mogą być używane w różnych kontekstach i w celu przekazania różnych komunikatów (np. „Nie jesteśmy bankiem!”, „Taniej niż w banku!”, „Bank Ci odmówił? My Ci pożyczymy!” itp.). Tego typu sytuacje są z reguły bardzo niejednoznaczne i oceniając je należy kierować się przede wszystkim wskazanymi wyżej celami normy prawnej zastrzegającej wyrazy „bank” lub „kasa”.

Zastrzeżenie wyrazów „bank” i „kasa” ma charakter względny i nie dotyczy jednostek organizacyjnych, z których działalności jednoznacznie wynika, że te nie wykonują czynności bankowych. Tradycyjnie wskazywanymi przykładami takich jednostek są różnego rodzaju banki krwi, banki nasienia, banki czasu, kasy chorych, kasy biletowe, czy Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Drugi wyjątek od omawianego zastrzeżenia, dotyczy tylko wyrazu „kasa”. Otóż wyraz ten może być używany w nazwie oraz do określenia działalności lub reklamy jednostki organizacyjnej, która na podstawie odrębnej ustawy gromadzi oszczędności oraz udziela pożyczek pieniężnych osobom fizycznym zrzeszonym w tej jednostce. Funkcjonującymi w polskim porządku prawnym tego typu jednostkami organizacyjnymi są:

- spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe działające na podstawie ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych,

- pracownicze kasy zapomogowo-pożyczkowe działające w zakładach pracy, na podstawie art. 39 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych.

Ustawa Prawo bankowe zawiera również zabezpieczenie omawianego zastrzeżenia wyrazów „bank” lub „kasa” sankcją karną.

Zgodnie z art. 171 ust. 2 ustawy Prawo bankowe kto, prowadząc działalność zarobkową wbrew warunkom określonym w ustawie, używa w nazwie jednostki organizacyjnej niebędącej bankiem lub do określenia jej działalności lub reklamy wyrazów „bank” lub „kasa”, podlega grzywnie do 5 000 000 złotych i karze pozbawienia wolności do lat 3.

ZASTRZEŻENIE DZIAŁALNOŚCI

Jak wynika z definicji banku zawartej w art. 2 ustawy Prawo bankowe, działalność banku polega na wykonywaniu czynności bankowych, obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym. Z działalnością banku związane jest ryzyko utraty środków pieniężnych, w tym środków powierzonych bankowi pod tytułem zwrotnym. Wynika ono z faktu, że środki te są przez bank lokowane (inwestowane, pożyczane) przy istnieniu prawdopodobieństwa, że nie zostaną w całości odzyskane (zwrócone). Obciążenie ryzykiem środków pieniężnych powierzonych bankowi pod tytułem zwrotnym ma na celu pokrycie kosztów (odsetki, koszty operacyjne) związanych z gromadzeniem i przechowywaniem tych środków, a jednocześnie odpłatne i również pod tytułem zwrotnym dostarczenie takich środków osobom fizycznym lub jednostkom organizacyjnym zgłaszającym na nie zapotrzebowanie. Najpełniej wyrażone jest to w działalności depozytowej i kredytowej banku. Czynności bankowe są to specyficzne dla banków, wyróżnione przez Ustawę Prawo bankowe rodzaje działalności gospodarczej, polegające na odpłatnym, dokonywanym na podstawie zawartej z klientem umowy dostarczaniu określonych usług finansowych odbiorcom tych usług (klientom banku lub osobom trzecim).

Zakres działalności banków określony w ustawie Prawo bankowe

1. Czynności bankowe (art. 5 ust. 1):

1) przyjmowanie wkładów pieniężnych28 płatnych na żądanie lub z nadejściem oznaczonego terminu oraz prowadzenie rachunków tych wkładów,

2) prowadzenie innych rachunków bankowych,

3) udzielanie kredytów,

4) udzielanie i potwierdzanie gwarancji bankowych oraz otwieranie i potwierdzanie akredytyw,

5) emitowanie bankowych papierów wartościowych,

6) przeprowadzanie bankowych rozliczeń pieniężnych,

7) wydawanie instrumentu pieniądza elektronicznego,

8) wykonywanie innych czynności przewidzianych wyłącznie dla banku w odrębnych ustawach.

2. Czynności uznawane za bankowe, jeżeli wykonywane są przez banki29 (art. 5 ust. 2):

1) udzielanie pożyczek pieniężnych,

2) operacje czekowe i wekslowe oraz operacje, których przedmiotem są warranty,

3) wydawanie kart płatniczych oraz wykonywanie operacji przy ich użyciu,

4) terminowe operacje finansowe,

5) nabywanie i zbywanie wierzytelności pieniężnych,

6) przechowywanie przedmiotów i papierów wartościowych oraz udostępnianie skrytek sejfowych,

7) prowadzenie skupu i sprzedaży wartości dewizowych,

8) udzielanie i potwierdzanie poręczeń,

9) wykonywanie czynności zleconych, związanych z emisją papierów wartościowych,

10) pośrednictwo w dokonywaniu przekazów pieniężnych oraz rozliczeń w obrocie dewizowym.

3. Inne uprawnienia banków i rodzaje działalności, niebędące czynnościami bankowymi, które banki mogą wykonywać (art. 6 ust. 1):

1) obejmowanie lub nabywanie akcji i praw z akcji, udziałów innej osoby prawnej i jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych,

2) zaciąganie zobowiązań związanych z emisją papierów wartościowych,

3) dokonywanie obrotu papierami wartościowymi,

4) dokonywanie, na warunkach uzgodnionych z dłużnikiem, zamiany wierzytelności na składniki majątku dłużnika,

5) nabywanie i zbywanie nieruchomości,

6) świadczenie usług konsultacyjno-doradczych w sprawach finansowych,

7) świadczenie usług certyfikacyjnych w rozumieniu przepisów o podpisie elektronicznym, z wyłączeniem wydawania certyfikatów kwalifikowanych wykorzystywanych przez banki w czynnościach, których są stronami,

8) świadczenie innych usług finansowych,

9) wykonywanie innych czynności, jeżeli przepisy odrębnych ustaw uprawniają je do tego.

„Istotną cechą banków jest to, że nie korzystają one ze swobody działalności gospodarczej i mogą prowadzić jedynie działalność, do której uprawnione są na podstawie przepisów prawa jednoznacznie dopuszczających prowadzenie tego rodzaju działalności przez banki.”

Istotną cechą banków jest to, że nie korzystają one ze swobody działalności gospodarczej i mogą prowadzić jedynie działalność, do której uprawnione są na podstawie przepisów prawa jednoznacznie dopuszczających prowadzenie tego rodzaju działalności przez banki. Innymi słowy, do działalności banków nie ma zastosowania podstawowa zasada swobody działalności gospodarczej, w myśl której „co nie jest prawem zabronione, jest dozwolone”30. Banki nie mogą zatem np. prowadzić handlu odzieżą, świadczyć usług transportowych czy zajmować się uprawą warzyw albo produkcją butów. Uzasadnieniem dla takiego ograniczenia działalności banków jest potrzeba profesjonalizacji ich usług oraz ograniczenie do niezbędnego minimum zakresu rodzajów ryzyka, na jakie narażone są gromadzone w bankach środki pieniężne ludności, w imię zapewnienia bezpieczeństwa tych środków, a co za tym idzie możliwości realizowania przez banki ich społeczno-gospodarczej funkcji. Temu ograniczeniu swobody działalności banków odpowiada zastrzeżenie przez przepisy prawa do wyłącznej właściwości banków podstawowej ich działalności, polegającej na przyjmowaniu (i gromadzeniu) środków pieniężnych innych osób i obciążaniu tych środków ryzykiem. Zgodnie z art. 5 ust. 4 i 5 ustawy Prawo bankowe działalność gospodarcza, której przedmiotem są przytoczone wyżej (zob. ramka) czynności bankowe, o których mowa w art. 5 ust. 1, może być wykonywana wyłącznie przez banki, z tym zastrzeżeniem, że jednostki organizacyjne inne niż banki mogą wykonywać te czynności, jeżeli przepisy odrębnych ustaw uprawniają je do tego31. Podobnie jak w przypadku zastrzeżenia nazwy, zastrzeżenie działalności bankowej (depozytowo-kredytowej) do właściwości banków zabezpieczone zostało sankcją karną. Zgodnie z art. 171 ust. 1 ustawy Prawo bankowe, kto bez zezwolenia prowadzi działalność polegającą na gromadzeniu środków pieniężnych innych osób fizycznych, prawnych lub jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej, w celu udzielania kredytów, pożyczek pieniężnych lub obciążania ryzykiem tych środków w inny sposób, podlega grzywnie do 5 000 000 złotych i karze pozbawienia wolności do lat 3. Ustawa Prawo bankowe zawiera też przepisy mające na celu zniechęcać do podejmowania działalności bankowej przez podmioty do tego nieupoważnione (nielicencjonowane). Zgodnie z tymi przepisami (art. 170) wykonywanie czynności bankowych bez zezwolenia nie stanowi podstawy do pobierania oprocentowania, prowizji, opłat ani innego wynagrodzenia. Kto zaś w takim przypadku otrzymał tego typu wynagrodzenie, jest zobowiązany do jego zwrotu.

„Wykonywanie czynności bankowych bez zezwolenia nie stanowi podstawy do pobierania oprocentowania, prowizji, opłat ani innego wynagrodzenia. Kto zaś w takim przypadku otrzymał tego typu wynagrodzenie, jest zobowiązany do jego zwrotu.”

Zastrzeżenie działalności bankowej wyłącznie dla banków ma na celu zapewnienie, że działalność ta będzie wykonywana przez podmioty do tego desygnowane i profesjonalnie przygotowane, które na wykonywanie tej działalności uzyskały stosowną licencję i podlegają przepisom reglamentującym tę działalność i sposób jej wykonywania, jak również objęte są nadzorem państwowym sprawowanym przez specjalnie powołany do tego organ, zaś gromadzone przez nie środki podlegają gwarancjom zwrotu. Jest to niezbędne, aby zabezpieczyć szczególną rolę banków i systemu bankowego w gospodarce, związaną z kumulowaniem strumienia oszczędności i zamienianiem pozyskanych w ten sposób środków w inwestycje. Poddanie działalności bankowej swobodzie działalności gospodarczej i w związku z tym pełnej wolnej konkurencji (bez barier wejścia na rynek usług bankowych) powodowałoby rozproszenie strumienia oszczędności istotnie utrudniające gromadzenie funduszy umożliwiających finansowanie inwestycji za pomocą kredytu. Ponadto spora część oszczędności najprawdopodobniej ulegałaby utracie na skutek nieuczciwości lub nieprofesjonalności niebankowych depozytariuszy32, co z kolei jeszcze bardziej osłabiałoby zaufanie do powierzania pieniędzy innym i zmniejszało skłonność do oszczędzania, ze szkodą dla transferu nadwyżek pieniężnych do inwestycji. O potencjalnej skali takiego zjawiska mogą świadczyć chociażby ostrzeżenia publiczne Komisji Nadzoru Finansowego wskazujące podmioty, które nie posiadają zezwolenia KNF na wykonywanie czynności bankowych, w szczególności na przyjmowanie wkładów pieniężnych w celu obciążania ich ryzykiem. Lista tych podmiotów znajduje się na stronach internetowych Komisji Nadzoru Finansowego. Należy wziąć pod uwagę, że wykaz ten nie jest katalogiem zamkniętym – aby upewnić się, czy dany podmiot posiada zezwolenie KNF, należy to sprawdzić na liście podmiotów nadzorowanych, dostępnej pod adresem www.knf.gov.pl. Na jakie okoliczności powinniśmy zwrócić szczególną uwagę podczas podejmowania decyzji o powierzeniu naszych środków firmom można dowiedzieć się w publikacji pt. „Piramidy i inne oszustwa na rynku finansowym”, autorstwa Marcina Pachuckiego, wydanej nakładem Komisji Nadzoru Finansowego. Publikacja ta jest dostępna na stronach internetowych KNF w zakładce „CEDUR/Publikacje”.

FUNDUSZE WŁASNE, ADEKWATNOŚĆ KAPITAŁOWA, ZARZĄDZANIE RYZYKIEM

Fundusze własne (kapitał) w sensie rachunkowym wskazują źródła finansowania składników majątku jednostki gospodarczej, do których przysługuje tej jednostce prawo własności. Fundusze własne powstają w wyniku wniesienia przez właścicieli jednostki (założycieli, udziałowców, akcjonariuszy) wkładów (pieniężnych lub niepieniężnych) na pokrycie przypadającego im udziału w majątku jednostki. Fundusze własne mogą powstawać (zwiększać się) również w wyniku przeznaczania na ich zasilenie wypracowywanego przez jednostkę zysku. W przypadku wystąpienia straty lub przeznaczenia przez właścicieli do podziału (w formie dywidendy) kwoty wyższej od wypracowanego zysku, fundusze własne mogą także ulec zmniejszeniu. Ostatecznym, choć ewentualnym celem gromadzenia i utrzymywania funduszy własnych przez jednostki gospodarcze jest wykorzystywanie ich do pokrywania strat bilansowych. Aktualna wielkość funduszy własnych jednostki gospodarczej świadczy o poziomie jej wypłacalności, czyli zdolności do spłaty zobowiązań w terminach ich wymagalności.

Właśnie dla celów określenia wypłacalności banku fundusze własne są definiowane w sposób odmienny (szerszy) od zasad ogólnych przyjętych w rachunkowości i kodeksie spółek handlowych (dla spółek akcyjnych) oraz ustawie Prawo spółdzielcze (dla spółdzielni). Należy uwzględnić bowiem specyfikę działalności banków oraz ryzyka związanego z tą działalnością. Bardzo szczegółowy opis funduszy własnych banku, ich składników i pozycji pomniejszających zawiera tzw. CRR, tj. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych, zmieniające rozporządzenie (UE) nr 648/2012. Poniżej w tabeli przedstawiony został mocno uproszczony schemat funduszy własnych banku wynikający z CRR.

Tabela nr 2: Fundusze własne banku.

Kapitał Tier I

Kapitał podstawowy Tier I obejmujący pozycje, na które składają się m. in. kapitał zakładowy oraz kapitał zapasowy i kapitały rezerwowe, zysk zatrzymany, fundusz ogólnego ryzyka bankowego. Pozycje te podlegają określonym w CRR korektom, odliczeniom, wyłączeniom i opcjom alternatywnym. Bank musi mieć możliwość nieograniczonego i niezwłocznego wykorzystania składników kapitału podstawowego Tier I do pokrycia ryzyka lub strat, gdy tylko one wystąpią.

Kapitał dodatkowy Tier I obejmujący pozycje dodatkowe (tj. instrumenty kapitałowe inne niż kwalifikowane do kapitału podstawowego Tier I wraz z agio emisyjnym), podlegające określonym w CRR pomniejszeniom.

Kapitał Tier II

Pozycje, na które składają się w szczególności pożyczki podporządkowane oraz instrumenty kapitałowe inne niż kwalifikowane do kapitału Tier I, po określonych w CRR odliczeniach.

Ustawa Prawo bankowe zobowiązuje banki do posiadania funduszy własnych w odpowiedniej wysokości. Wskazanym przez ustawę absolutnym minimum dla funduszy własnych banku jest równowartość w złotych 5 milionów euro (albo 1 miliona euro w przypadku banku spółdzielczego zrzeszonego z wybranym bankiem zrzeszającym) przeliczonej według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski. W przypadku normalnie działających banków fundusze własne muszą być jednak zdecydowanie wyższe, gdyż muszą one być dodatkowo adekwatne do skali i specyfiki działalności banku oraz związanego z tą działalnością ryzyka.

Co to jest ryzyko?

Najogólniej ryzyko określić można jako element (cechę) danego stanu faktycznego wskazujący prawdopodobieństwo wystąpienia określonych zdarzeń niekorzystnych w określonym natężeniu (skali). Przykładowo, jazda samochodem (stan faktyczny) wiąże się z prawdopodobieństwem wypadku (zdarzenie niekorzystne), który może mieć mniej lub bardziej dotkliwe (skala) niekorzystne następstwa. Prawdopodobieństwo zależeć będzie od takich czynników jak umiejętności i stan trzeźwości kierowcy, natężenie ruchu i inne warunki jazdy, prędkość. Na natężenie niekorzystnego następstwa wpływać zaś będą takie elementy jak możliwa skala uszkodzeń, wartość pojazdu przed wypadkiem, zabezpieczenia wewnątrz pojazdu, ubezpieczenie itd. Poziom ryzyka zależy zarówno od wielkości prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia niekorzystnego, jak i od natężenia „niekorzystności”. Należy przy tym pamiętać, że prawdopodobieństwo ma charakter wymierny (dający się oszacować) i bezwzględny (wartość prawdopodobieństwa jest jedna dla danych warunków), natomiast natężenie zdarzenia niekorzystnego może zależeć od subiektywnej oceny podmiotu narażonego na dane zdarzenie. Na przykład wynoszące 83% prawdopodobieństwo utraty 100 zł oznaczać będzie z reguły wysokie ryzyko straty pieniędzy dla studenta, lecz znikome dla banku o sumie bilansowej powyżej 10 miliardów zł. Z kolei 1% prawdopodobieństwa utraty 100 zł będzie niskim ryzykiem straty dla studenta i niezauważalnym dla banku, natomiast taki sam poziom prawdopodobieństwa utraty kwoty 500 milionów zł wcale niskim już nie będzie i to zarówno dla studenta33, jak i dla banku.

Z działalnością banku związane jest ryzyko utraty środków pieniężnych, w tym środków powierzonych bankowi pod tytułem zwrotnym. Wynika ono z faktu, że środki te są przez bank lokowane (inwestowane, pożyczane) przy istnieniu prawdopodobieństwa, że nie zostaną w całości odzyskane (zwrócone). W celu wyliczenia wielkości funduszy własnych niezbędnej do zabezpieczenia ponoszonego ryzyka, bank obowiązany jest, stosując skomplikowane metody matematyczne, a czasami również statystyczne oraz uwzględniając szereg szczególnych okoliczności zewnętrznych i wewnętrznych, wyliczyć wymogi kapitałowe z tytułu poszczególnych rodzajów ryzyka występującego w jego działalności (np. ryzyka kredytowego, ryzyka walutowego, ryzyka kontrahenta, ryzyka operacyjnego). Wymogi te określają zatem minimalną kwotę kapitału niezbędną do zabezpieczenia działalności banku przed skutkami zrealizowania się danego rodzaju ryzyka. Suma tych wymogów określana jest jako całkowity wymóg kapitałowy. Dodatkowo bank obowiązany jest oszacować tzw. kapitał wewnętrzny, stanowiący kwotę niezbędną do pokrycia wszystkich zidentyfikowanych, istotnych rodzajów ryzyka występujących w działalności banku oraz zmian otoczenia gospodarczego, uwzględniającą przewidywany poziom ryzyka. Fundusze własne banku nie mogą być niższe niż wyższa z kwot całkowitego wymogu kapitałowego i kapitału wewnętrznego. To jednak nie wszystko, ponieważ na wysokość funduszy własnych wpływa jeszcze wskaźnik zwany współczynnikiem wypłacalności lub współczynnikiem adekwatności kapitałowej. Oblicza się go w procentach jako pomnożony przez 100 ułamek, którego licznikiem jest wartość funduszy własnych, zaś mianownikiem pomnożony przez 12,5 całkowity wymóg kapitałowy.

Bank jest obowiązany utrzymywać współczynnik wypłacalności na poziomie co najmniej 8% łącznie dla całości funduszy własnych, przy czym zgodnie z przepisami CRR współczynnik ten powinien wynosić 4,5% dla kapitału podstawowego Tier I i 6% dla kapitału Tier I ogółem. Łatwo zauważyć, że współczynnik wypłacalności będzie wynosił 8% w sytuacji, gdy fundusze własne będą równe całkowitemu wymogowi kapitałowemu. Im wyższy jest natomiast wymagany współczynnik wypłacalności, tym wyższe powinny być fundusze własne banku lub tym niższy powinien być całkowity wymóg kapitałowy (czyli tym mniejsze powinno być ryzyko związane z działalnością banku).

Współczynnik wypłacalności dobrze ilustruje swoisty dualizm w podejściu do ostrożnego i stabilnego zarządzania bankiem i adekwatnością kapitałową. Otóż bank zabezpieczając się przed ryzykiem związanym z jego działalnością nie może polegać jedynie na funduszach własnych, pozostawiając to ryzyko poza kontrolą. Wzrost ryzyka powodować będzie bowiem zawsze konieczność zwiększenia funduszy własnych, co nierozerwalnie wiąże się ze wzrostem kosztów działalności i spadkiem efektywności, a to z kolei potęguje wzrost ryzyka działalności, wywołując w efekcie swego rodzaju spiralę problemów. Z tych względów banki obowiązane są zarządzać ryzykiem (tj. identyfikować, mierzyć lub szacować oraz monitorować ryzyko występujące w ich działalności) oraz niezależnie kontrolować jakość i skuteczność tego zarządzania. W tym celu bank obowiązany jest wdrożyć cały sformalizowany system zarządzania, stanowiący zbiór zasad i mechanizmów odnoszących się do procesów decyzyjnych, zachodzących w banku oraz do oceny prowadzonej działalności bankowej. Na ten system zarządzania składają się co najmniej: system zarządzania ryzykiem i system kontroli wewnętrznej.

Tabela nr 3: System zarządzania w banku.

System zarządzania

System zarządzania ryzykiem

System kontroli wewnętrznej

- sformalizowane zasady służące określaniu wielkości podejmowanego ryzyka i zasady zarządzania ryzykiem,

- sformalizowane procedury mające na celu identyfikację, pomiar lub szacowanie oraz monitorowanie ryzyka występującego w działalności banku, uwzględniające również przewidywany poziom ryzyka w przyszłości,

- sformalizowane limity ograniczające ryzyko i zasady postępowania w przypadku przekroczenia limitów,

- system sprawozdawczości zarządczej umożliwiający monitorowanie poziomu ryzyka,

- struktura organizacyjna dostosowana do wielkości i profilu ponoszonego przez bank ryzyka.

- mechanizmy kontroli ryzyka,

- badanie zgodności działania banku z przepisami prawa i regulacjami wewnętrznymi,

- audyt wewnętrzny.

Cel – wspomaganie procesów decyzyjnych przyczyniające się do zapewnienia skuteczności i efektywności działania banku, wiarygodności sprawozdawczości finansowej i zgodności działania banku z przepisami prawa i regulacjami wewnętrznymi.

„Adekwatność kapitałowa w normalnych, dających się przewidzieć warunkach gwarantuje wypłacalność banku i jest przez to jednym z najważniejszych czynników kreujących zaufanie do banków i systemu bankowego.”

Przedstawiony wcześniej opis, choć może wydawać się nieco skomplikowany, w rzeczywistości stanowi spore – pomijające szereg kwestii technicznych i poczynione wyłącznie na potrzeby niniejszego opracowania – uproszczenie procesu wyznaczania adekwatności kapitałowej banku i zarządzania ryzykiem związanym z jego działalnością. Ukazuje on jednak mechanizm tego procesu i jego doniosłość dla prowadzenia przez bank bezpiecznej działalności. Dzięki temu procesowi bank wie, jakie ryzyko podejmuje, ryzykiem tym zarządza i poprzez tworzenie odpowiednich funduszy własnych przed tym ryzykiem zabezpiecza się, elastycznie i z wyprzedzeniem reagując na pojawiające się zagrożenia. Adekwatność kapitałowa w normalnych, dających się przewidzieć warunkach gwarantuje wypłacalność banku i jest przez to jednym z najważniejszych czynników kreujących zaufanie do banków i systemu bankowego. Niezbędnym warunkiem skuteczności procesu zarządzania adekwatnością kapitałową jest jednak dostęp banku do kapitału, tj. możliwość szybkiego uzupełnienia funduszy własnych w przypadku pojawienia się zagrożenia (wzrostu ryzyka). Dostęp taki najlepiej zapewniony jest w sytuacji, gdy bank kontrolowany jest przez dużego renomowanego i stabilnego inwestora instytucjonalnego, dysponującego środkami odpowiednimi do wsparcia kapitałowego banku.

Adekwatność kapitałowa banków w Polsce34

Dane Komisji Nadzoru Finansowego pokazują, że polskie banki są dobrze skapitalizowane i należycie zabezpieczają ryzyko związane z ich działalnością.

TAJEMNICA BANKOWA

Bank, będąc najważniejszym pośrednikiem finansowym, uzyskuje dostęp do większości informacji o naszych finansach – dochodach, wydatkach, oszczędnościach, inwestycjach, transakcjach. Informacje te stanowią ważny element prywatności klientów banków – tak osób fizycznych, jak i przedsiębiorców. Ujawnienie tych informacji mogłoby mieć doniosłe konsekwencje dla żywotnych interesów klientów, w tym ich bezpieczeństwa prywatnego lub biznesowego czy pozycji konkurencyjnej na rynku. Ochrona tych informacji jest zatem ważną przesłanką zaufania do banków i systemu bankowego, wpływającą na skłonność do podejmowania decyzji o korzystaniu z usług banków. Zapewnienie tej ochrony leży więc również w interesie państwa, gdyż zabezpiecza powszechność korzystania z usług bankowych, co jest nieodzownym warunkiem realizacji przez banki przypisanych im funkcji w gospodarce.

Zgodnie z art. 104 ust. 1 ustawy Prawo bankowe bank, osoby w nim zatrudnione oraz osoby, za których pośrednictwem bank wykonuje czynności bankowe, są obowiązane zachować tajemnicę bankową, która obejmuje wszystkie informacje dotyczące czynności bankowej, uzyskane w czasie negocjacji, w trakcie zawierania i realizacji umowy, na podstawie której bank tę czynność wykonuje. Nie musi zatem dojść do zawarcia umowy z bankiem, aby informacje przekazane mu przez klienta (w ramach negocjacji) objęte były tajemnicą bankową. Informacje te nie muszą też być przekazywane bankowi bezpośrednio. Zobowiązana do ich zachowania będzie także osoba, za pośrednictwem, której bank prowadzi negocjacje i zawiera umowę czyli np. pracownik pośrednika finansowego. Ochrona informacji stanowiących tajemnicę bankową ma jednak w polskim prawie charakter względny. Ustawa Prawo bankowe zawiera szereg wyjątków dopuszczających lub wręcz nakazujących ujawnienie tych informacji innym podmiotom (w tym innym bankom, podmiotom współpracującym z bankiem, organizacjom gospodarczym, organom ścigania, organom kontroli państwowej i innym organom państwowym), precyzyjnie określając jednak sytuacje, w jakich wyjątki te mają zastosowanie. Bank ponosi odpowiedzialność za szkody wynikające z ujawnienia tajemnicy bankowej i wykorzystania jej niezgodnie z przeznaczeniem, z tym zastrzeżeniem, że nie ponosi odpowiedzialności za szkodę wynikającą z ujawnienia tajemnicy bankowej przez osoby i instytucje upoważnione przez ustawę do żądania od banków udzielania informacji stanowiących tajemnicę bankową. Ochrona informacji stanowiących tajemnicę bankową zabezpieczona jest też sankcją karną.

Zgodnie z art. 171 ust. 5 ustawy Prawo bankowe kto, będąc obowiązany do zachowania tajemnicy bankowej, ujawnia lub wykorzystuje informacje stanowiące tajemnicę bankową, niezgodnie z upoważnieniem określonym w ustawie, podlega grzywnie do 1 000 000 złotych i karze pozbawienia wolności do lat 3.

Tajemnica bankowa w Szwajcarii

Szwajcarskie prawodawstwo dotyczące tajemnicy bankowej ma już 300 lat i jest jednym z najbardziej restrykcyjnych na świecie. Ochrona informacji objętych tajemnicą bankową jest gwarantowana przez szwajcarską konstytucję i stanowi fundament powszechnej renomy banków szwajcarskich. Wyłącznym dysponentem tajemnicy bankowej nie jest bank, lecz jego klient i bank sam nie ma prawa jej uchylić i komukolwiek bez zgody klienta udostępnić. Jedynym wyjątkiem pozwalającym na ujawnienie tajemnicy bankowej jest uzasadnione podejrzenie, że informacje nią objęte mają związek z przestępstwem. Zgodę na ujawnienie tajemnicy musi jednak w takim przypadku zawsze wyrazić sąd i nie wystarczy tu sam wniosek prokuratora lub policji. Ochrona tajemnicy bankowej w Szwajcarii sprzyja ukrywaniu w bankach szwajcarskich dochodów i unikaniu ich opodatkowania przez obywateli najbogatszych państw świata, co jest powodem silnych nacisków tych państw na Szwajcarię na arenie międzynarodowej, w celu liberalizacji restrykcyjnych przepisów.

PRZEJRZYSTOŚĆ DZIAŁALNOŚCI BANKU – UJAWNIENIA

„Ujawnienia pozwalają klientom i kontrahentom banku oraz innym uczestnikom rynku uzyskać dostęp do informacji na temat oferty i działalności banku oraz związanego z nią ryzyka, a także ekonomiczno-finansowych efektów tej działalności. Informacje te dają klientom możliwość świadomego podejmowania decyzji co do nawiązania relacji z bankiem, zaś rynkowi umożliwiają wywieranie na bank presji i wpływanie na jego decyzje, co do zarządzania aktywami i pasywami oraz ryzykiem.”

Kolejnym przewidzianym przez przepisy prawa rozwiązaniem, mającym budować zaufanie do banków są tzw. ujawnienia. Stanowią one uzupełnienie dla działań nadzorczych oraz szczególny mechanizm dyscyplinujący banki w zakresie zarządzania ryzykiem i adekwatnością kapitałową, określany mianem dyscypliny rynkowej. Ujawnienia pozwalają klientom i kontrahentom banku oraz innym uczestnikom rynku uzyskać dostęp do informacji na temat oferty i działalności banku oraz związanego z nią ryzyka, a także ekonomiczno-finansowych efektów tej działalności. Informacje te dają klientom możliwość świadomego podejmowania decyzji co do nawiązania relacji z bankiem, zaś rynkowi umożliwiają wywieranie na bank presji i wpływanie na jego decyzje, co do zarządzania aktywami i pasywami oraz ryzykiem. Ma to wymierne przełożenie na stabilność całego systemu bankowego i poziom jego wiarygodności.

Zakres obowiązków informacyjnych banku został bardzo szczegółowo opisany w przepisach tzw. CRR, tj. rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych, zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 648/2012. Zgodnie z tymi przepisami bank obowiązany jest przynajmniej raz do roku ujawniać informacje w szczególności o:

- celach i strategii w zakresie zarządzania ryzykiem,

- zakresie stosowania do banku przepisów CRR,

- funduszach własnych banku i ich składnikach,

- adekwatności kapitałowej banku,

- polityce w zakresie wynagrodzeń.

Bank może odstąpić od ujawnienia jedynie w odniesieniu do:

- informacji nieistotnych tj. takich, których pominięcie lub zniekształcenie nie może zmienić oceny lub decyzji osoby wykorzystującej takie informacje przy podejmowaniu decyzji ekonomicznych albo wpłynąć na taką ocenę lub decyzję,

- informacji zastrzeżonych, których ujawnienie może mieć niekorzystny wpływ na pozycję konkurencyjną banku,

- informacji objętych tajemnicą prawnie chronioną.

W dwóch ostatnich przypadkach odstąpienia od ujawnienia bank obowiązany jest podać tego przyczyny oraz ujawnić ogólne dane z tego zakresu, o ile oczywiście nie podlegają one wyłączeniu od ujawnienia z tych samych przyczyn.

Ponadto zgodnie z art. 111 ustawy Prawo bankowe bank obowiązany jest ogłaszać w miejscu wykonywania czynności (czyli w placówkach bankowych), w sposób ogólnie dostępny:

- stosowane stawki oprocentowania środków na rachunkach bankowych, kredytów i pożyczek,

- stosowane stawki prowizji i wysokość pobieranych opłat,

- terminy kapitalizacji odsetek,

- stosowane kursy walutowe,

- bilans z opinią biegłego rewidenta za ostatni okres podlegający badaniu,

- skład zarządu i rady nadzorczej banku,

- nazwiska osób upoważnionych do zaciągania zobowiązań w imieniu banku albo jednostki organizacyjnej banku,

- obszar swojego działania oraz bank zrzeszający (w przypadku banków spółdzielczych),

- informacje o przedsiębiorcach, za pośrednictwem których wykonuje czynności bankowe i którzy uzyskują przy tym dostęp do informacji chronionych tajemnicą bankową.

NADZÓR BANKOWY SPRAWOWANY PRZEZ KOMISJĘ NADZORU FINANSOWEGO

„Zasadniczym celem nadzoru bankowego jest zapewnienie bezpieczeństwa depozytów gromadzonych w bankach oraz zgodności działalności wykonywanej przez banki z przepisami prawa regulującymi tę działalność.”

Nadzór bankowy najogólniej zdefiniować można jako zinstytucjonalizowaną (czyli wykonywaną przez powołaną do tego instytucję) kontrolę (sprawdzanie działalności) podmiotów prowadzących działalność bankową, połączoną z różnymi formami oddziaływania na te podmioty w szczególności poprzez zezwolenia, zalecenia, regulacje i rekomendacje. Zasadniczym celem nadzoru bankowego jest zapewnienie bezpieczeństwa depozytów gromadzonych w bankach oraz zgodności działalności wykonywanej przez banki z przepisami prawa regulującymi tę działalność35. Cel ten realizowany jest przez następujące funkcje nadzoru bankowego:

- autoryzacyjną (licencyjną) – związaną z obowiązkiem uzyskania akceptacji (zezwoleń, zgód) organu nadzoru odnośnie różnych kwestii związanych z działalnością banku, w tym w szczególności zezwolenia na jego utworzenie i rozpoczęcie działalności, zezwolenia na zmiany statutu, zezwolenia na outsourcing działalności bankowej, aprobaty co do przejęcia kontroli nad bankiem lub nabycia w banku znaczących udziałów, zgody na powołanie członka zarządu, zezwolenia na połączenie z innym bankiem, zgody na zaliczenie pożyczki podporządkowanej do funduszy własnych itd.,

- analityczną – polegającą na gromadzeniu i analizie danych ekonomiczno-finansowych i innych informacji oraz dokonywaniu na ich podstawie oceny sytuacji banków, w tym poziomu wypłacalności, jakości aktywów, płynności płatniczej, wyniku finansowego, poziomu ponoszonego ryzyka i jakości zarządzania tym ryzykiem, zgodności działalności z przepisami prawa,

- inspekcyjną – polegającą na bezpośredniej weryfikacji sytuacji banków poprzez przeprowadzane kontrole (inspekcje) na miejscu i korygowaniu ich działalności w drodze wydawanych na podstawie ustaleń inspekcji zaleceń,

- regulacyjną – dotyczącą kierowanych przez organ nadzoru do wszystkich banków regulacji i rekomendacji odnoszących się do różnych aspektów działalności banków, jak np.: zasad funkcjonowania systemu zarządzania ryzykiem i systemu kontroli wewnętrznej, zasad ustalania polityki zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w banku, norm płynności oraz innych norm dopuszczalnego ryzyka w działalności banków, szczegółowych zasad wyznaczania wymogów kapitałowych, zasad zarządzania ryzykiem operacyjnym, dobrych praktyk w zakresie zarządzania ekspozycjami z tytułu kredytów hipotecznych czy konsumpcyjnych itd.,

- naprawczą i upadłościową – odnoszącą się do szeregu uprawnień organu nadzoru związanych z postępowaniem naprawczym w bankach (w sytuacji wystąpienia straty lub innego zagrożenia sytuacji ekonomiczno-finansowej banku) oraz postępowaniem upadłościowym i likwidacyjnym (w sytuacji niepowodzenia działań naprawczych).

„Nadzór bankowy jest kluczowym rozwiązaniem zabezpieczającym stabilność banków i sektora bankowego. Istotą działania nadzoru bankowego jest identyfikowanie i analiza ryzyka związanego z działalnością banków i funkcjonowaniem sektora bankowego oraz dobieranie środków i podejmowanie działań w celu kontrolowania i ograniczania tego ryzyka oraz zapobiegania powstawaniu związanych z nim zagrożeń.”

Ze względu na swoje cele i szeroki zakres uprawnień nadzór bankowy jest kluczowym rozwiązaniem zabezpieczającym stabilność banków i sektora bankowego. Istotą działania nadzoru bankowego jest identyfikowanie i analiza ryzyka związanego z działalnością banków i funkcjonowaniem sektora bankowego oraz dobieranie środków i podejmowanie działań w celu kontrolowania i ograniczania tego ryzyka oraz zapobiegania powstawaniu związanych z nim zagrożeń. Z tych względów nadzór bankowy często określany jest mianem „ostrożnościowego”36. Nadzór zapewnia konserwatywną, roztropną, ostrożną ocenę działań banków, stanowiąc swego rodzaju przeciwwagę dla podstawowego celu działalności gospodarczej, jakim jest maksymalizacja zysku, często osiągana kosztem zwiększania ryzyka związanego z prowadzoną działalnością.

Organem sprawującym nadzór bankowy w Polsce jest Komisja Nadzoru Finansowego. Organizacja, zakres i cel sprawowania nadzoru nad rynkiem finansowym (obejmującym w szczególności nadzór bankowy) przez Komisję Nadzoru Finansowego zostały uregulowane w ustawie z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym. Komisja Nadzoru Finansowego jest kolegialnym organem administracji publicznej, w skład którego wchodzą Przewodniczący, dwóch Zastępców Przewodniczącego i czterech członków – minister właściwy do spraw instytucji finansowych albo jego przedstawiciel, minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego albo jego przedstawiciel, Prezes Narodowego Banku Polskiego albo delegowany przez niego Wiceprezes, przedstawiciel Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodniczącego Komisji powołuje Prezes Rady Ministrów na pięcioletnią kadencję, spośród niekaranych, korzystających z pełni praw publicznych obywateli polskich, którzy spełniają opisane w ustawie wymogi wykształcenia (wyższe prawnicze lub ekonomiczne), wiedzy w zakresie nadzoru nad rynkiem finansowym, stażu pracy (co najmniej 3 lata na stanowiskach kierowniczych) i reputacji. Odwołanie Przewodniczącego Komisji może nastąpić tylko w wyjątkowych, przewidzianych ustawą i obiektywnych przypadkach. Zastępców Przewodniczącego powołuje (i odwołuje) Prezes Rady Ministrów na wniosek Przewodniczącego Komisji spośród osób spełniających wymogi przewidziane ustawą dla Przewodniczącego. Komisja i Przewodniczący Komisji wykonują zadania przy pomocy Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego.

Komisja Nadzoru Finansowego, oprócz nadzoru nad bankami, sprawuje też nadzór nad innymi sektorami rynku finansowego – rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym, emerytalnym, instytucjami płatniczymi i biurami usług płatniczych oraz nad sektorem spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych. Celem nadzoru nad rynkiem finansowym jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania tego rynku, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, zaufania do rynku finansowego, a także zapewnienie ochrony interesów uczestników tego rynku. Do zadań Komisji należy ponadto:

- podejmowanie działań służących prawidłowemu funkcjonowaniu rynku finansowego,

- podejmowanie działań mających na celu rozwój rynku finansowego i jego konkurencyjności,

- podejmowanie działań edukacyjnych i informacyjnych w zakresie funkcjonowania rynku finansowego,

- udział w przygotowywaniu projektów aktów prawnych w zakresie nadzoru nad rynkiem finansowym,

- stwarzanie możliwości polubownego i pojednawczego rozstrzygania sporów między uczestnikami rynku finansowego, w szczególności sporów wynikających ze stosunków umownych między podmiotami podlegającymi nadzorowi Komisji a odbiorcami usług świadczonych przez te podmioty,

- wykonywanie innych zadań określonych ustawami.

Efektywność nadzoru bankowego stała się doniosłym problemem politycznym w związku z ostatnim kryzysem finansowym. W wielu krajach, które mocno odczuły skutki kryzysu, doszło do zmiany modelu funkcjonowania nadzoru. Nowe koncepcje pojawiły się też na poziomie wspólnotowym. W 2010 r. został utworzony Europejski Urząd Nadzoru Bankowego (European Banking Authority – EBA), będący niezależnym organem UE, tworzonym przez władze nadzorcze państw członkowskich. Do ogólnych celów działalności EBA należą: utrzymanie stabilności finansowej w Unii oraz zapewnienie integralności, efektywności i prawidłowego funkcjonowania sektora bankowego. Jego rolą jest ujednolicanie regulacji i praktyk nadzorczych w krajach UE w szczególności poprzez przyjmowanie wiążących standardów technicznych i wytycznych. Ponadto w zakres kompetencji EBA wchodzi badanie przypadków niedostatecznego stosowania unijnego prawa przez organy krajowe, podejmowanie decyzji w sytuacjach nadzwyczajnych, mediacja w sporach transgranicznych między właściwymi organami, a także działanie w charakterze niezależnego organu doradczego dla Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji. EBA jest również uprawniona do oceny ryzyka i zagrożeń występujących w unijnym sektorze bankowym, zwłaszcza przez sporządzanie regularnych sprawozdań z oceny ryzyka i przeprowadzanie ogólnoeuropejskich testów warunków skrajnych. W efekcie długiej fali kryzysu w strefie euro (problemy m. in. Irlandii, Grecji, Cypru), pojawiła się koncepcja utworzenia w UE zintegrowanych ram finansowych czyli tzw. unii bankowej. Zasadzać ma się ona na trzech filarach: jednolitym mechanizmie nadzorczym, europejskim systemie gwarantowania depozytów oraz europejskim systemie restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków. Pierwszy z tych filarów zakłada poddanie wszystkich banków w strefie euro oraz w państwach, które zdecydują się przystąpić do tego mechanizmu, nadzorowi jednej instytucji utworzonej w ramach Europejskiego Banku Centralnego.

BANKOWOŚĆ CENTRALNA I NARODOWY BANK POLSKI

„Efektem rozwoju bankowości oraz wzrostu roli banków w gospodarce było przejęcie przez banki centralne również obsługi finansowej banków i systemu bankowego. Bank centralny określa się przez to mianem „banku banków”.”

Banki centralne, które na większą skalę zaczęły powstawać pod koniec XVIII w. i przez cały XIX w.37 początkowo pełniły głównie funkcję emitenta krajowej waluty oraz zajmowały się obsługą finansową państwa. Efektem rozwoju bankowości oraz wzrostu roli banków w gospodarce było przejęcie przez banki centralne również obsługi finansowej banków i systemu bankowego. Bank centralny określa się przez to mianem „banku banków”. Banki dokonują swoich rozliczeń za pośrednictwem banku centralnego, który prowadzi dla nich rachunki. Dzięki temu banki, po zakończeniu dnia nie muszą rozliczać salda transakcji pomiędzy nimi i ich klientami, transportując gotówkę między swoimi skarbcami, a odbywa się to poprzez uznanie i obciążenie ich rachunków w banku centralnym. Aby było to możliwe, każdy bank musi utrzymywać na swoich rachunkach w banku centralnym określoną kwotę środków pieniężnych, która stanowi odsetek wartości zgromadzonych przez bank depozytów. Jest to tzw. rezerwa obowiązkowa. Bank centralny jest ponadto tzw. „pożyczkodawcą ostatniej instancji” dla banków, udzielając krótkookresowych pożyczek tym, które znalazły się w sytuacji niedoboru płynności i wykorzystały już wszystkie możliwe sposoby pozyskania środków na wypłatę bieżących zobowiązań. Banki takie nie są niewypłacalne (nawet bank centralny nie pożycza pieniędzy bankrutom) i generalnie posiadają majątek na spłatę swoich zobowiązań, a ich sytuacja kapitałowa nie musi być wcale zła, jednak ze względu na zaangażowanie środków w inne przedsięwzięcia nie dysponują one funduszami na spłatę zobowiązań, które stały się wymagalne. Dzieje się tak np. wtedy, gdy wielu deponentów, zaniepokojonych pogłoskami o złej sytuacji banku jednocześnie zgłasza się po swoje oszczędności. Bankowi w takiej sytuacji trudno uzyskać finansowanie na rynku międzybankowym i właśnie bank centralny staje się wtedy „ostatnią instancją”, do której może zwrócić się o pomoc. W niektórych krajach banki centralne zaangażowane są w sprawowanie nadzoru nad bankami. Było tak również w Polsce w czasach, gdy nadzór ten sprawowany był przez Komisję Nadzoru Bankowego, na czele której stał Prezes Narodowego Banku Polskiego i której ciałem wykonawczym był funkcjonujący w strukturach NBP (choć wydzielony organizacyjnie) Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego. Z dniem 1 stycznia 2008 r. funkcje te przejęła utworzona 19 września 2006 r. Komisja Nadzoru Finansowego. Nowym, dość powszechnie przydzielanym w wyniku doświadczeń kryzysu bankom centralnym, zadaniem jest tzw. nadzór makroostrożnościowy. Skupia się on na identyfikowaniu, analizie i przeciwdziałaniu ryzyku o charakterze systemowym, obejmującym swym zasięgiem cały system finansowy.

„Nowym, dość powszechnie przydzielanym w wyniku doświadczeń kryzysu bankom centralnym, zadaniem jest tzw. nadzór makroostrożnościowy. Skupia się on na identyfikowaniu, analizie i przeciwdziałaniu ryzyku o charakterze systemowym, obejmującym swym zasięgiem cały system finansowy.”

Poza funkcjami istotnymi, z punktu widzenia stabilności banków i sektora bankowego, bank centralny realizuje również następujące zadania:

- określa i realizuje politykę pieniężną, tj. działania mające na celu zapewnienie stabilności cen (powstrzymanie nadmiernej inflacji),

- emituje pieniądz gotówkowy w postaci banknotów i monet,

- jest bankiem państwa – prowadzi rachunki dla środków budżetowych oraz obsługę finansową długu publicznego,

- utrzymuje i zarządza rezerwami dewizowymi kraju, dzięki czemu może też (poprzez interwencje na rynku) wpływać na kurs wymiany waluty krajowej.

Narodowy Bank Polski w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

Art. 227

1. Centralnym bankiem państwa jest Narodowy Bank Polski. Przysługuje mu wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej. Narodowy Bank Polski odpowiada za wartość polskiego pieniądza.

2. Organami Narodowego Banku Polskiego są: Prezes Narodowego Banku Polskiego, Rada Polityki Pieniężnej oraz Zarząd Narodowego Banku Polskiego.

3. Prezes Narodowego Banku Polskiego jest powoływany przez Sejm na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej na 6 lat.

4. Prezes Narodowego Banku Polskiego nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu.

5. W skład Rady Polityki Pieniężnej wchodzą Prezes Narodowego Banku Polskiego jako przewodniczący oraz osoby wyróżniające się wiedzą z zakresu finansów, powoływane na 6 lat, w równej liczbie przez Prezydenta Rzeczypospolitej, Sejm i Senat.

6. Rada Polityki Pieniężnej ustala corocznie założenia polityki pieniężnej i przedkłada je do wiadomości Sejmowi równocześnie z przedłożeniem przez Radę Ministrów projektu ustawy budżetowej. Rada Polityki Pieniężnej, w ciągu 5 miesięcy od zakończenia roku budżetowego, składa Sejmowi sprawozdanie z wykonania założeń polityki pieniężnej.

7. Organizację i zasady działania Narodowego Banku Polskiego oraz szczegółowe zasady powoływania i odwoływania jego organów określa ustawa.

Większość funkcji i zadań banku centralnego wymaga jego niezależności od władzy administracyjnej i ustawodawczej. Niezależność ta jest z reguły gwarantowana w konstytucji danego państwa. Bankiem centralnym Rzeczypospolitej Polskiej jest Narodowy Bank Polski. Jest on organem o szczególnym statusie, który został mu nadany Konstytucją.

Organizacja i zasady działania Narodowego Banku Polskiego oraz szczegółowe zasady powoływania i odwoływania jego organów zostały określone w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 roku o Narodowym Banku Polskim.

SYSTEM GWARANTOWANIA DEPOZYTÓW I BANKOWY FUNDUSZ GWARANCYJNY

Gwarantowanie depozytów ma na celu zabezpieczenie podstawowej roli banków, jaką jest bezpieczne gromadzenie środków od ludności i kumulowanie strumienia oszczędności w celu zamiany pozyskanych w ten sposób środków finansowych w kredyty. Polega ono na zagwarantowaniu zwrotu przez instytucję gwarantującą całości lub określonej – ograniczonej limitem gwarancyjnym – części środków powierzonych bankowi, w przypadku gdy bank popadnie w niewypłacalność. Pomysł na stworzenie systemu gwarantowania depozytów pojawił się w USA po Wielkim Kryzysie (1929–1933). Setki upadłości banków rocznie i straty ich klientów doprowadziły do drastycznego spadku zaufania do systemu bankowego, pogłębiając jego załamanie. Powołana do życia w 1933 r. Federalna Korporacja Ubezpieczenia Depozytów (Federal Deposit Insurance Corporation – FDIC) miała za zadanie przyczynić się do przywrócenia bankom i systemowi bankowemu utraconej wiarygodności. Obecnie systemy gwarantowania depozytów stanowią standardowy element rozwiniętych systemów finansowych, a w państwach członkowskich Unii Europejskiej ich istnienie jest obowiązkowe. Ochrona deponentów w sytuacji niewypłacalności banku jest podstawową funkcją systemu gwarantowania depozytów. Ponieważ jednak w stabilnych warunkach makroekonomicznych upadłości banków stanowią sytuacje wyjątkowe i nadzwyczajne, systemy gwarantowania depozytów realizują też funkcje wspierające stabilność sytemu bankowego, związane w szczególności ze stałą analizą sytuacji banków i sektora oraz pomocą finansową bankom zagrożonym niewypłacalnością.

Zadania systemu gwarantowania depozytów w Polsce realizuje Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG). Zasady organizacji i działalności Bankowego Funduszu Gwarancyjnego, tworzenia i funkcjonowania systemów gwarantowania depozytów oraz podejmowania działań pomocowych w przypadkach powstania niebezpieczeństwa niewypłacalności, zostały określone w ustawie z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym. Zgodnie z ustawą, gwarancją zwrotu objęte są środki do wysokości równowartości 100 tysięcy euro38, zgromadzone przez jednego deponenta w banku, którego dotyczy spełnienie warunku gwarancji39. Wypłata środków gwarantowanych następuje w terminie 20 dni roboczych od dnia spełnienia warunku gwarancji. Przy wypłacie środków nie obowiązuje zasada kompensowania, co oznacza, że wypłacana jest cała gwarantowana kwota depozytów zgromadzonych przez klienta, bez pomniejszania o wartość zaciągniętych w danym banku kredytów. Gwarancjami objęte są zarówno depozyty złotowe jak i walutowe (bez względu na walutę), przy czym wypłata środków gwarantowanych następuje w złotych. Nie wszyscy deponenci mogą jednak liczyć na wypłatę środków gwarantowanych. Wyłączeniu podlegają w szczególności Skarb Państwa, inne banki krajowe, banki zagraniczne oraz instytucje kredytowe, zakłady ubezpieczeń, fundusze inwestycyjne, otwarte fundusze emerytalne, spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe, a także znaczący udziałowcy banku spełniającego warunek gwarancji oraz członkowie jego zarządu i rady nadzorczej.

„Gwarancją zwrotu objęte są środki do wysokości równowartości 100 tysięcy euro, zgromadzone przez jednego deponenta w banku, którego dotyczy spełnienie warunku gwarancji.”

Poza gwarantowaniem depozytów Bankowy Fundusz Gwarancyjny może też realizować zadania pomocowe na rzecz podmiotów objętych systemem gwarantowania, w szczególności przez:

- udzielanie zwrotnej pomocy finansowej w przypadku powstania niebezpieczeństwa niewypłacalności bądź na nabycie akcji lub udziałów banków,

- nabywanie wierzytelności banków, w których powstało niebezpieczeństwo niewypłacalności,

- kontrola prawidłowości wykorzystania pomocy finansowej oraz monitorowanie sytuacji ekonomiczno-finansowej i systemu zarządzania banku korzystającego z pomocy finansowej,

- kontrola realizacji programu postępowania naprawczego podmiotu objętego systemem gwarantowania, w sytuacjach określonych w ustawie.

W ramach pomocy finansowej BFG może w szczególności udzielać bankom gwarancji lub poręczeń na warunkach korzystniejszych od ogólnie stosowanych przez banki. Środki uzyskane w ramach takiej pomocy mogą być przeznaczone tylko na usunięcie niebezpieczeństwa niewypłacalności lub zakup udziałów albo akcji banku przez nowych udziałowców lub akcjonariuszy. Głównymi źródłami finansowania Bankowego Funduszu Gwarancyjnego są obowiązkowe opłaty roczne wnoszone przez podmioty objęte systemem gwarantowania oraz kwoty przekazane z funduszu ochrony środków gwarantowanych, który banki mają obowiązek tworzyć na wypadek zaistnienia potrzeby wypłaty przez BFG środków z tytułu gwarancji depozytów. Poza tym BFG może uzyskiwać dochody z oprocentowania udzielanych pożyczek czy nabywanych papierów wartościowych. Ustawa przewiduje też możliwość udzielenia BFG dotacji lub pożyczki z budżetu państwa, jak również pozyskiwania środków z kredytu krótkoterminowego udzielonego przez Narodowy Bank Polski oraz innych źródeł.

Pamiętaj!

Systemem gwarantowania depozytów przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny objęte są środki zgromadzone w bankach, a od 29 listopada 2013 r. również w spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych. Pieniądze powierzone podmiotom nieposiadającym zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie przyjmowania i gromadzenia środków pieniężnych innych osób nie są objęte systemem gwarantowania i nie podlegają wypłacie przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny w przypadku niewypłacalności tych podmiotów.

22 Tzw. CRD IV (Capital Requirement Directive).

23 Tzw. CRR (Capital Requirement Regulation).

24 Komisja Nadzoru Finansowego może, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, wyrazić zgodę na przekroczenie tego limitu.

25 Niektórzy członkowie zarządu banku, ze względu na zakres swych obowiązków (w tym np. prezes) powinni także posiadać udowodnioną znajomość języka polskiego, przy czym Komisja Nadzoru Finansowego odstępuje, w drodze decyzji wydanej na wniosek założycieli, od tego wymogu, jeżeli nie jest to niezbędne ze względów nadzoru ostrożnościowego, biorąc w szczególności pod uwagę poziom dopuszczalnego ryzyka lub zakres działalności banku.

26 Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 z późn. zm.) po raz pierwszy wprowadziła wymóg uzyskania zezwolenia (wówczas Prezesa Narodowego Banku Polskiego) na utworzenie banku.

27 Wymóg ten tak na prawdę dotyczy firmy banku, a więc nazwy używanej w obrocie prawnym. Wiele banków używa w obrocie gospodarczym również nazw i oznaczeń marketingowych i handlowych, często całkowicie różniących się od ich firmy.

28 Czyli co do zasady – depozytów pieniężnych.

29 Czynności te nie są zastrzeżone dla banków i mogą być wykonywane także przez inne podmioty, przy czym w takiej sytuacji nie będą już czynnościami bankowymi.

30 Można nawet stwierdzić, że zastosowanie ma zasada odwrotna – „co nie jest prawem dozwolone, jest zabronione”.

31 Zastrzeżenie to dotyczy w szczególności kas oszczędnościowo-kredytowych, które na podstawie odrębnej ustawy są upoważnione w szczególności do gromadzenia wkładów pieniężnych, prowadzenia rachunków tych wkładów i obciążania ich ryzykiem poprzez udzielanie kredytów i pożyczek pieniężnych. W odróżnieniu jednak od banków, kasy prowadzić mogą swoją działalność wyłącznie na rzecz swoich członków.

32 Zob. przypis 12.

33 Choć z pewnością wielu studentów gotowych byłoby przyjąć na siebie brzemię tego ryzyka (oczywiście wraz z owymi 500 milionami).

34 Dane z raportu Komisji Nadzoru Finansowego o sytuacji banków w 2012 r. (www.knf.gov.pl).

35 Nadzór bankowy nie jest więc władzą absolutną wobec banków, w tym sensie, że nie wyręcza ani nie zastępuje innych obszarów kontroli państwowej, właściwych w sprawach działalności gospodarczej czy w inny sposób dotyczących działalności banków, jak np. kontroli skarbowej, ochrony konkurencji i konsumentów, ochrony danych osobowych itd.

36 Jest to kalka z języka angielskiego, gdzie funkcjonuje termin „prudential supervision”. W języku angielskim termin ten ma trochę głębsze znaczenie, gdyż rzeczownik „prudence” oznacza roztropność, która jest cnotą moralną, wyrażającą się w umiejętności dobierania właściwych środków prowadzących do celu. Grzechami przeciw roztropności są lekkomyślność, brak rozwagi i refleksji, brak stałości, konsekwencji w realizacji decyzji, opieszałość i lenistwo.

37 Za pierwszy w historii bank centralny uznaje się powołany w 1668 r. Szwedzki Bank Państwowy (Sveriges Riksbank), który jednak niedługo potem upadł. Najstarszym istniejącym bankiem centralnym jest powstały w 1694 r. Bank of England.

38 Jest to limit obowiązujący w całej Unii Europejskiej.

39 Spełnieniem warunku gwarancji w przypadku banku krajowego jest wydanie przez Komisję Nadzoru Finansowego decyzji o zawieszeniu działalności banku i ustanowieniu zarządu komisarycznego, o ile nie został on ustanowiony wcześniej, oraz wystąpienie do właściwego sądu z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Do wypłaty środków gwarantowanych nie jest więc konieczne orzeczenie sądu o ogłoszeniu upadłości banku.

Słowniczek

adekwatność kapitałowa – dostosowanie wielkości funduszy własnych do ryzyka związanego z prowadzoną działalnością; gwarantuje wypłacalność banku w normalnych, dających się przewidzieć warunkach;

bank – w sensie ekonomicznym – instytucja pośrednicząca w obiegu pieniądza, tj. w jego przemieszczaniu pomiędzy uczestnikami transakcji gospodarczych (deponentami, kredytobiorcami, kupującymi, sprzedającymi, usługodawcami, usługobiorcami, producentami, odbiorcami, pracodawcami, pracownikami, państwem, podatnikami itd.), obieg ten organizując i obsługując; w sensie prawnym (zgodnie z art. 2 ustawy Prawo bankowe) – osoba prawna utworzona zgodnie z przepisami ustaw, działająca na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym;

deponent – osoba składająca pieniądze lub przedmioty wartościowe w depozyt czyli np. klient banku zakładający lokatę;

depozytariusz – osoba lub instytucja przyjmująca depozyt czyli np. bank; termin często mylnie używany na określenie deponenta;

fundusze własne (kapitał) – w sensie rachunkowym zapis księgowy wskazujący źródła finansowania składników majątku jednostki gospodarczej, do których przysługuje tej jednostce prawo własności; powstają w wyniku wniesienia przez właścicieli jednostki (założycieli, udziałowców, akcjonariuszy) wkładów (pieniężnych lub niepieniężnych) na pokrycie przypadającego im udziału w majątku jednostki albo w wyniku przeznaczania na ich zasilenie wypracowywanego przez jednostkę zysku; celem gromadzenia i utrzymywania funduszy własnych przez jednostki gospodarcze jest wykorzystywanie ich do pokrywania strat bilansowych;

gwarantowanie depozytów – zagwarantowanie zapłaty przez instytucję gwarantującą całości lub określonej części (ograniczonej limitem gwarancyjnym) środków powierzonych bankowi, w przypadku gdy bank popadnie w niewypłacalność; w państwach członkowskich Unii Europejskiej, w tym w Polsce gwarancją objęte są środki do wysokości równowartości 100 tysięcy euro, zgromadzone przez jednego deponenta w niewypłacalnym banku;

Komisja Nadzoru Finansowego (KNF) – państwowy organ nadzoru, sprawujący nadzór nad sektorem bankowym, rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym i emerytalnym, nad instytucjami płatniczymi i biurami usług płatniczych oraz spółdzielczymi kasami oszczędnościowo-kredytowymi i Krajową Spółdzielczą Kasą Oszczędnościowo-Kredytową; celem nadzoru nad rynkiem finansowym jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania tego rynku, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, zaufania do rynku finansowego, a także zapewnienie ochrony interesów uczestników tego rynku;

licencja bankowa – uprawnienie do prowadzenia działalności bankowej na obszarze danej jurysdykcji (danego państwa); aby móc podjąć i prowadzić działalność bankową na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest uzyskanie kolejno dwóch odrębnych zezwoleń wydawanych przez Komisję Nadzoru Finansowego – na utworzenie banku, a następnie na podjęcie przez już utworzony bank działalności;

nadzór bankowy – zinstytucjonalizowana kontrola podmiotów prowadzących działalność bankową, połączona z różnymi formami oddziaływania na te podmioty w szczególności poprzez zezwolenia, zalecenia, regulacje i rekomendacje; celem nadzoru bankowego jest zapewnienie bezpieczeństwa depozytów gromadzonych w bankach oraz zgodności działalności wykonywanej przez banki z przepisami prawa regulującymi tę działalność; istotą działania nadzoru bankowego jest identyfikowanie i analiza ryzyka związanego z działalnością banków i funkcjonowaniem sektora bankowego oraz dobieranie środków i podejmowanie działań w celu kontrolowania i ograniczania tego ryzyka oraz zapobiegania powstawaniu związanych z nim zagrożeń;

ryzyko – istniej wiele definicji ryzyka; można je określić np. jako element (cechę) danego stanu faktycznego wskazujący prawdopodobieństwo wystąpienia określonych zdarzeń niekorzystnych w określonym natężeniu (skali);

tajemnica bankowa – wszystkie informacje dotyczące czynności bankowej, uzyskane w czasie negocjacji, w trakcie zawierania i realizacji umowy, na podstawie której bank tę czynność wykonuje; do zachowania tajemnicy bankowej zobowiązany jest bank, osoby w nim zatrudnione oraz osoby, za których pośrednictwem bank wykonuje czynności bankowe;

współczynnik wypłacalności – wskaźnik ekonomiczny informujący o adekwatności kapitałowej banku (stąd zwany też współczynnikiem adekwatności kapitałowej); oblicza się go w procentach jako pomnożony przez 100 ułamek, którego licznikiem jest wartość funduszy własnych, zaś mianownikiem pomnożony przez 12,5 całkowity wymóg kapitałowy; minimalny współczynnik wypłacalności dla banków wynosi 8%;

wymogi ostrożnościowe – określone przez przepisy i regulacje nadzorcze wymagania dotyczące działalności prowadzonej przez bank, a w szczególności – adekwatności kapitałowej, płynności, zasad zarządzania ryzykiem;

wymóg kapitałowy – minimalna kwota kapitału niezbędna do zabezpieczenia działalności banku przed skutkami zrealizowania się danego rodzaju ryzyka; suma wszystkich wymogów kapitałowych dla danego banku to całkowity wymóg kapitałowy;

zaufanie – rzeczownik od czasownika ufać; oznacza przekonanie, że dana osoba lub instytucja nie oszuka i nie zrobi niczego złego, że jej słowa, przekazywane przez nią informacje itp. są prawdziwe oraz że posiada ona określone umiejętności, zdolności czy wiedzę i potrafi je odpowiednio wykorzystać;

zaufanie publiczne – zaufanie pochodzące od ogółu, powszechne, usankcjonowane powszechnym przeświadczeniem; z reguły wzmacniane i gwarantowane przez państwo w drodze rozwiązań prawnych i administracyjnych.

Publikacja została wydana nakładem Komisji Nadzoru Finansowego

© Komisja Nadzoru Finansowego

Pl. Powstańców Warszawy 1

00-030 Warszawa

www.knf.gov.pl

Warszawa 2013

Wydanie I

ePub ISBN: 978-83-63380-88-5

Mobi ISBN: 978-83-63380-94-6

Stan prawny na dzień: 30 września 2013 r. z uwzględnieniem aktów prawnych wchodzących w życie z dniem 1 stycznia 2014 r.

Niniejsza publikacja wydana została w celach edukacyjnych w ramach projektu CEDUR. Informacje w niej zawarte mają wyłącznie charakter ogólny i nie stanowią porady inwestycyjnej.

Urząd Komisji Nadzoru Finansowego nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie decyzje inwestycyjne, podjęte przez czytelnika na podstawie zawartych w niniejszej publikacji informacji.

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.
Warszawa 2014